Basel ve Emtia Ticaret Finansmanı

Bir emtia trader'ının işi aslında basit görünür. Brezilya'da soyayı ucuza alır, gemiye yükler, Çin'e götürür, biraz daha pahalıya satar. Aradaki farktan kazanır. Ama bu cümlenin içinde gizli bir sorun var. Soyayı aldığı an ile parasını tahsil ettiği an arasında haftalar, bazen aylar geçer. O sürede bir yerden büyük bir para bulup malın bedelini ödemesi gerekir. Trader'ın kendi cebinde bu kadar nakit hiçbir zaman durmaz. İşte tam bu boşluğu banka doldurur. Malı satın almak için kısa vadeli bir kredi açar, satıcıya ödeme garantisi verir, mal yola çıkana kadar arada durur. Buna emtia ticaret finansmanı diyoruz. Piyasanın görünmeyen kanı, malların okyanusları aşmasını sağlayan o sessiz mekanizma. Basel ise bu kanı pompalayan kalbe, yani bankaya kural koyan uluslararası çerçevenin adı. Bankanın ne kadar sermaye tutacağını belirler. Bu kurallar değişince, bir gemi dolusu bakırı finanse etmenin maliyeti de değişir.

Ticaret finansmanı tam olarak ne yapar

Bir trader malı satın aldığında üç ayrı risk aynı anda doğar. Satıcı malı gönderecek mi, alıcı parayı ödeyecek mi, mal yolda sağ salim varacak mı? Ticaret finansmanı tam da bu üç riski yönetmek için doğan araçları toplar. En klasik aracı akreditif sayılır. Alıcının bankası satıcıya der ki, sen malı gemiye yükle, belgelerini bana getir, parayı ben öderim. Böylece satıcı alıcıya değil, bankanın imzasına güvenir.

Akreditifin güzelliği şurada saklı. Satıcı işini sağlama alır, alıcı da parayı mal eline geçmeden ödemez. Banka ikisinin ortasında durur ve karşılığında bir komisyon alır. Bu komisyon bankanın aldığı riskin bedelini karşılar, çünkü alıcı iflas ederse parayı yine de satıcıya ödemek bankaya kalır.

İkinci büyük araca döner kredi diyoruz. Trader sürekli mal alıp sattığı için bankadan sabit bir kredi limiti ister. Bugün soya alır, parayı çeker, mal satılınca borcunu kapatır, ertesi hafta aynı limitle bakır alır. Limit döner durur, tıpkı bir kredi kartı gibi. Böylece her sevkiyat için baştan başvuru yapmasına gerek kalmaz.

Bu finansmanın bir özelliği onu çok cazip yapardı. Kredinin arkasında somut bir mal durur. Banka soya alımını finanse ediyorsa, o soya bir teminata dönüşür. Trader batsa bile banka malı satıp parasını büyük ölçüde geri alabilir. Üstelik vade çok kısa kalır, çoğu işlem birkaç ay içinde kapanır. Bu yüzden ticaret finansmanı uzun yıllar düşük riskli, güvenli bir iş sayıldı.

Basel neden devreye girer

Basel, dünya bankacılığına ortak kural koymaya çalışan uluslararası bir uzlaşı setinin adını taşır. Çıkış noktası şu basit gözleme dayanır. Bir banka topladığı mevduatı ve aldığı borcu krediye çevirir, ama her kredinin batma ihtimali var. Eğer banka yeterince kendi öz sermayesini yastık olarak tutmazsa, krediler bozulduğunda çöker ve çökerken bütün sistemi peşinden sürükler. Basel bu yastığın ne kadar kalın olacağını belirler.

Mantık şuna dayanır. Banka her risk için belli oranda sermaye ayırmak zorunda kalır. Riskli bir krediye çok sermaye, güvenli bir krediye az sermaye. Buna risk ağırlığı denir. Sermaye ise bankanın gerçek parasını anlatır, hissedarların koyduğu öz kaynağı temsil eder, mevduat ya da borç sayılmaz. Yani banka bir işi yapmak için kendi cebinden de bir miktar bağlamak zorunda kalır.

Basel III, 2008 krizinin yıkımından sonra doğdu. Önceki kurallar bankaların ne kadar kırılgan olduğunu gizlemişti, kriz patlayınca herkes sermayenin yetersiz olduğunu gördü. Basel III bu yüzden iki şeyi birden sıkılaştırdı. Hem sermaye gereksinimini artırdı hem de yepyeni likidite kuralları getirdi. Bu ikinci ayak, ticaret finansmanını beklenmedik bir yerden vurdu.

Sermaye yükü neden arttı

Eski dünyada akreditif gibi araçlar bankanın bilançosunda neredeyse görünmezdi. Banka satıcıya ödeme garantisi vermişti ama henüz para çıkmamıştı, yani ortada gerçek bir kredi değil, bir taahhüt vardı. Bilanço dışı sayıldığı için çok az sermaye bağlardı, banka bu işi adeta bedava yapıyordu.

Basel bu görünmezliği bozdu. Dedi ki, bir taahhüt de risk taşır, çünkü onun arkasında durmak bir gün gerçek paraya dönüşebilir. Bu yüzden bilanço dışı kalemler için de bir dönüşüm oranı tanımladı. Akreditifin belli bir yüzdesi sanki gerçek krediymiş gibi sayılmaya başlandı ve bu tutar üzerinden sermaye istendi. Bir anda bankanın o güne kadar bedava saydığı iş, sermaye tüketen bir kaleme dönüştü.

Buna bir de kaldıraç oranı eklendi. Basel III, risk ağırlığından bağımsız olarak bankanın toplam varlığına bir tavan koydu. Yani kredi ne kadar güvenli olursa olsun, banka çok büyük hacimde iş yaparsa yine sermaye tutmak zorunda kaldı. Ticaret finansmanı tam da hacimle çalışan, düşük marjlı bir işti, kaldıraç tavanı bu güvenli ama kocaman işi doğrudan cezalandırdı.

Likidite kuralı sessiz darbe

Asıl beklenmedik darbe likidite tarafından geldi. Basel III, bankaların ani bir nakit kaçışına dayanmasını istiyordu. Bunun için her bankaya elinde yeterince kolay satılabilir varlık ve uzun vadeli istikrarlı fon tutma şartı getirdi.

Ama bu kural kısa vadeli işleri pahalı hale getirdi. Banka her kısa vadeli taahhüdün arkasında belli bir likidite yastığı tutmak zorunda kaldı. Eskiden bankanın hoşuna giden bu kısalık, yeni kurallar altında ek bir likidite maliyetine dönüştü.

Sonuçta tuhaf bir durum çıktı ortaya. Ticaret finansmanı gerçek hayatta hala düşük riskliydi, mallar arkada teminat duruyordu, batma oranı çok düşüktü. Ama Basel'in ölçümünde bu iş artık daha pahalı görünüyordu. Sektör yıllarca itiraz etti, kurallar biraz yumuşadı ama sermaye ve likidite yükü kalıcı oldu.

Bankalar çekiliyor

Bütün bu yükler bir araya gelince bankalar acımasız bir hesap yaptı. Ticaret finansmanı düşük marjlı bir işti, banka bir akreditiften kuruşlar kazanıyordu. Ama artık bu işin arkasında sermaye ve likidite bağlamak gerekiyordu, bağlanan her dolar başka bir yerde daha karlı kullanılabilecek bir doları kilitliyordu. Banka kendi kendine sordu, bu ince marjlı işe sermayemi bağlamak yerine daha karlı bir alana koysam olmaz mı?

Cevap çoğu zaman olur oldu. Birçok büyük banka emtia ticaret finansmanını küçülttü, bazıları bütün masayı kapattı. Özellikle Avrupa'nın geleneksel ticaret bankaları, on yıllardır soya, kahve, metal sevkiyatlarını finanse eden isimler, bu alandan birer birer çekildi. Sebep malların riskli olması değil, kuralların bu güvenli işi artık değmez göstermesiydi.

Çekilme her trader'ı aynı vurmadı. Büyük ticaret evleri kendi bilançolarıyla, tahvil ihraçlarıyla, sendikasyon kredileriyle alternatif yollar buldu. Ama küçük ve orta ölçekli trader bankaya muhtaçtı, ne tahvil ihraç edecek ölçeği vardı ne de yedek finansman kanalı. Banka kapıyı kapatınca küçük trader malı alacak parayı bulamadı. Finansmana erişim aniden bir ayrıcalığa dönüştü.

Piyasa hafızası. Basel III'ün sermaye ve likidite kuralları yürürlüğe girdikçe, bankaların emtia ticaretini finanse eden akreditif ve döner kredi hatlarını sürdürmesi pahalandı. Ticaret finansmanı gerçek hayatta hala düşük riskliydi ama yeni ölçümde sermaye yiyen bir kaleme dönüştü. Büyük bankalar düşük marjlı bu işten birer birer çekilince, özellikle küçük ve orta ölçekli trader'lar finansmana erişimde ciddi biçimde zorlandı ve piyasa giderek birkaç dev oyuncunun eline geçti.

Konsolidasyon dalgası

Bankaların çekilmesi piyasanın şeklini değiştirdi. Finansmana ucuz erişen büyük ticaret evleri devasa bir avantaj kazandı, kendi kaynaklarıyla mal alabiliyor, küçük oyuncunun ulaşamadığı kredi kanallarını açabiliyordu. Küçük trader ise her sevkiyatta banka aramak, daha pahalı finansman bulmak, bazen hiç bulamamak zorundaydı. Bu eşitsizlik doğal olarak bir konsolidasyona yol açtı. Ölçeği olan büyüdü, olmayan ya küçüldü ya da yutuldu, çünkü artık asıl rekabet avantajı malı iyi tanımak değil, finansmana ucuz erişmekti.

İşin ironisi acıydı. Basel sistemi güvenli kılmayı, riski dağıtmayı amaçlamıştı. Ama etki tersine işledi, risk birkaç dev oyuncunun üstünde toplandı.

2020 sonrası iflaslar

Konsolidasyonun kırılganlığı 2020 sonrasında ortaya çıktı. Pandemiyle birlikte ticaret finansmanı dünyasında üst üste skandallar ve iflaslar patladı. Singapur'da büyük petrol trader'ları çöktü, bazılarının aynı malı birden fazla bankaya teminat göstererek finansman aldığı ortaya çıktı. Bankalar açtıkları kredilerin arkasındaki malın gerçekte var olup olmadığını bile bilemediklerini fark etti.

Bu iflaslar bankaları büsbütün ürküttü. Zaten Basel yüzünden bu işe mesafeli duran bankalar, dolandırıcılık vakalarını görünce daha da geri çekildi. Finansman kuruluşları emtia masalarını ya kapattı ya da kredi musluğunu iyice kıstı. Sonuç şu oldu, zaten daralan finansman havuzu daha da kurudu ve küçük trader için kapılar neredeyse tamamen kapandı.

Aynı dönem büyük oyuncuların gücünü pekiştirdi. Krizden sağ çıkanlar, kendi öz kaynağı güçlü, finansman kanalları çeşitli olan dev şirketlerdi. Bankalar geri çekildikçe bu şirketler hem mal ticaretini hem de finansman rolünü kendi içlerinde topladı.

Alternatif finansman doğuyor

Banka çekildikçe boşluğu başka oyuncular doldurmaya başladı. İlk gelenler özel kredi fonları oldu. Bu fonlar Basel kurallarına tabi değildi, dolayısıyla ticaret finansmanına daha rahat girebiliyorlardı. Tabii daha yüksek faiz istiyorlardı, çünkü hem riski hem de bankanın bıraktığı boşluğun primini fiyatlıyorlardı.

İkinci kanal ticaret evlerinin kendisi oldu. Büyük şirketler artık sadece mal alıp satmıyor, küçük tedarikçilerine ön ödeme yaparak adeta birer finansör gibi davranıyordu. Üreticiye peşin para verir, karşılığında malı uygun fiyata kilitlerdi. Böylece finansman rolü bankadan trader'ın kendisine kaydı.

Küçük bir hesap bu kaymanın bedelini somutlaştırır. Diyelim bir trader 10 milyon dolarlık bakır sevkiyatını üç ay finanse edecek. Eski düzende bir bankadan yıllık yüzde 4 maliyetle akreditif alırdı. Üç aylık maliyeti yaklaşık 100 bin dolar olurdu. Banka çekilince aynı işi bir özel kredi fonuyla yapmak zorunda kaldı ve fon yıllık yüzde 9 istedi. Aynı üç ayın maliyeti bu kez 225 bin dolara fırladı. Aradaki 125 bin dolarlık fark, doğrudan trader'ın kar marjını yedi. Zaten ince olan o marj iyice eriyince, küçük trader pek çok işi yapmaya değmez buldu ve sahneden çekildi.

Piyasayı okurken ne anlama geliyor

Bütün bu hikaye emtia piyasasını izleyen biri için önemli bir ders taşır. Emtia fiyatını sadece arz ve talep belirlemez, malın akmasını sağlayan finansman da belirler. Kredi musluğu sıkışırsa, mal teknik olarak bol olsa bile yerinden kıpırdamaz, çünkü onu satın alıp taşıyacak parayı kimse bulamaz. Finansmanın daralması, fiziksel piyasada görünmez bir tıkanıklık yaratır.

İkinci ders konsolidasyonu işaret eder. Piyasa az sayıda dev oyuncunun eline geçtikçe, fiyat oluşumu da bu oyuncuların elinde yoğunlaşır. Bir avuç şirket hem alıcı hem satıcı hem finansör olduğunda, küçük oyuncunun rekabetçi baskısı kaybolur. Bu da bazı emtialarda fiyatların neden belli ellerde şekillendiğini açıklar.

Üçüncü ders ise daha geniş bir pencere açar. Bir bankacılık kuralı, görünüşte emtiayla hiç ilgisi yokmuş gibi dururken, bir gemi dolusu soyanın yolculuğunu doğrudan etkileyebilir. Basel sermaye ve likidite kurallarını sıkılaştırdığında kimse bunun küçük bir kahve trader'ını piyasadan iteceğini düşünmemişti, ama mekanizma tam da öyle işledi. Emtia fiyatını gerçekten anlamak isteyen, tarlaya ve madene baktığı kadar bankanın bilançosuna ve düzenleyicinin koyduğu kural duvarına da bakmak zorunda. Çünkü malların okyanusu aşması için önce paranın akması gerekir.