Syngenta

Bir tarlaya ekilen tohumun ve o tohumu böcekten, yabani ottan koruyan ilacın arkasında çoğu zaman aynı birkaç dev şirket durur. Syngenta bunların en büyüklerinden biri. Merkezi İsviçre'de, Basel kentinde duruyor. İsmi yeni sayılır, 2000 yılında iki köklü Avrupa kimya devinin tarım kollarının birleşmesiyle doğdu. Yaptığı iş iki ayağa yaslanıyor. Bir yanda çiftçiye sattığı tohum, öbür yanda o ekini ayakta tutan bitki koruma ürünleri. Yani tohum ve tarım kimyası. Çiftçinin tarlaya attığı şeyle, o ekini kurtaran şeyi aynı çatı altında satan bir yapı.

Ama Syngenta'yı bir emtia oyuncusu gözünde özel kılan asıl şey sahiplik tarafındaki büyük kırılma. Bu İsviçre devi artık bağımsız bir Avrupa şirketi değil. 2017'den beri bir Çin devlet kimya devinin, ChemChina'nın elinde. Yani Basel'de oturan, Avrupa mühendisliğiyle yoğrulmuş bir şirketin patronu bugün Pekin'de. Bu yüzden Syngenta'nın hikayesi, tarımın genetiğiyle kimyasının nasıl birleştiği kadar, Çin'in dünya gıda zincirine nasıl uzandığını da anlatıyor.

İki Avrupa devinin tarım kollarından doğdu

Syngenta'nın kökenini kavramak için 2000 yılına gitmek gerekiyor. O sıralar iki büyük Avrupa şirketi, İsviçreli Novartis ile İsveç ve İngiltere kökenli AstraZeneca, kendi içlerinde benzer bir karar verdiler. İkisi de aslında ağırlıklı olarak ilaç şirketiydi. Ama ikisinin de bünyesinde köklü birer tarım kimyası kolu vardı ve bu tarım işleri, ilaç tarafının yanında giderek farklı bir mecraya akıyordu.

Çözüm her ikisi için de aynı oldu. Tarım kollarını ana gövdeden ayırıp tek bir çatıda birleştirmek. Novartis tarım işini ayırdı, AstraZeneca da tarım kolunu kopardı ve bu iki parça birleşerek yeni, bağımsız bir şirket doğurdu. İşte bu şirket Syngenta. Adı baştan tarıma odaklı, saf kan bir oyuncu olarak seçilmişti. İlacın gölgesinde kalmayan, bütün enerjisini tohuma ve bitki korumaya veren bir yapı.

Bu doğuş biçimi şirkete daha ilk günden devasa bir miras bıraktı. İki büyük Avrupa kimya hanedanının onlarca yıllık araştırma birikimi, patentleri ve markaları tek elde toplandı. Syngenta sıfırdan büyüyerek değil, hazır iki dev mirasın birleşmesiyle yola çıktı ve daha kuruluşunun ertesi günü dünyanın en büyük tarım kimyası şirketlerinden biriydi.

Bitki korumanın ağırlığı

Syngenta'yı sektördeki en yakın rakiplerinden ayıran bir özellik var. Şirketin asıl gücü tarihsel olarak bitki koruma tarafında toplanmış durumda. Yani halk arasında pestisit ya da tarım ilacı diye bilinen ürünlerde. Bu ürünler üç ana gruba ayrılıyor. Böcekleri öldüren insektisitler, yabani otları yok eden herbisitler ve mantar hastalıklarıyla savaşan fungisitler.

Bu üçlünün içinde Syngenta özellikle fungisitlerde dünyanın en güçlü oyuncularından biri sayılıyor. Mantar hastalıkları buğdaydan üzüme, pirinçten muza kadar pek çok üründe verimi ciddi biçimde düşürebiliyor. İyi bir fungisit bir tarlanın hasadını kurtarabiliyor. Şirket bu alanda yıllar içinde güçlü markalar ve etkili moleküller geliştirdi. Tarım ilacı pazarının küresel ölçekte en büyük tek satıcısı çoğu zaman Syngenta olarak anılıyor.

Bu ağırlık şirkete belli bir karakter veriyor. Syngenta önce bir kimya devi, sonra bir tohum şirketi. Kimyanın derin bilgisi olmadan etkili bir tarım ilacı geliştirmek mümkün değil ve şirket bu bilgiyi iki Avrupa kimya devinden devraldı. Bir çiftçi tarlasını bir hastalıktan ya da zararlıdan korumak istediğinde, raftan aldığı şişenin üstünde sık sık bu şirketin markalarını görüyor.

Tohum tarafı ve genetik özellik

Bitki koruma şirketin kalbi olsa da Syngenta tohum tarafında da güçlü bir oyuncu. Mısır, soya, ayçiçeği, şeker pancarı ve geniş bir sebze yelpazesinde tohum satıyor. Tohum işinin mantığı tarladaki basit bir gerçeğe yaslanıyor. Modern melez ve genetik tohumların verimi ancak taze alındığında tam çıkıyor, bu yüzden çiftçi her sezon yeniden tohum almak zorunda. Yani tohum bir kere satılıp biten bir mal değil, her yıl dönen bir gelir kaynağı.

İşin asıl teknolojik derinliği ise tohumun içine kodlanan genetik özellikte saklı. Sektör buna trait diyor. Bu, bir tohuma laboratuvarda kazandırılan özel bir yetenek. Mesela bir mısır çeşidine belli bir zararlıya karşı kendini koruma yeteneği eklenebiliyor. Ya da bir soya çeşidi belli bir yabani ot ilacına dayanıklı hale getiriliyor, böylece çiftçi tarlaya o ilacı sıktığında yabani otlar ölüyor ama ekin hiç zarar görmüyor.

Burada Syngenta'nın iki kolu birbirini besliyor. Tohum ve kimyasal tarlada el ele çalışıyor. Belli bir ilaca dayanıklı tohum alan çiftçi, çoğu zaman o ilacı da aynı şirketten alıyor. Syngenta bu ikisini bir paket gibi sunarak çiftçiyi kendi sistemine bağlıyor. Aşağıdaki tablo şirketin iki ana kolunu sade biçimde karşılaştırıyor.

ChemChina geldi ve her şey değişti

Syngenta'nın hayatındaki en büyük dönüm noktası 2017'de yaşandı. O güne kadar bağımsız bir İsviçre devi olan şirket, el değiştirdi. Hem de sıradan bir alıcıya değil, doğrudan Çin devletinin kontrolündeki bir kimya devine, ChemChina'ya.

Piyasa hafızası. 2017 yılında Çin devlet kimya devi ChemChina, Syngenta'yı yaklaşık 43 milyar dolara satın alarak bir Çin şirketinin o güne kadarki en büyük yurt dışı devralmasını gerçekleştirdi. Bu hamle sıradan bir şirket alımı değildi. Pekin, dünyanın en güçlü tarım teknolojisi şirketlerinden birini tek hamlede kendi gıda güvenliği stratejisinin içine yerleştirmiş oldu. İsviçre mühendisliğiyle yoğrulmuş bir devin patronu artık Çin'di.

Bu devralma neden bu kadar önemliydi. Çünkü arkasında dar bir şirket hesabından çok geniş bir devlet stratejisi vardı. Çin dünyanın en kalabalık ülkesi ve kendi nüfusunu doyurmak için devasa bir tarım üretimine ihtiyaç duyuyor. Ama ülkenin tarımı uzun süre verim açısından geride kaldı ve modern tohum ile bitki koruma teknolojisinde dışa bağımlı kaldı. Syngenta'yı almak, Çin için bu açığı tek hamlede kapatma fırsatıydı.

Pekin bu alımla dünyanın en gelişmiş tarım genetiğine, en güçlü tarım ilacı portföyüne ve devasa bir araştırma birikimine bir anda sahip oldu. Yani 43 milyar dolar sadece bir şirkete değil, gıda güvenliğinin geleceğine yapılan bir yatırımdı. Çin artık dünyanın en büyük tarım ürünü alıcısı olmakla yetinmiyor, üretimin teknolojisine de el atıyordu.

Sinochem birleşmesi ve dev kimya grubu

Hikaye ChemChina devralmasıyla bitmedi. Birkaç yıl sonra Çin tarafında daha büyük bir yeniden düzenleme yaşandı. Çin'in iki devasa devlet kimya şirketi, ChemChina ile Sinochem, birleşme yoluna gitti. Ortaya dünyanın en büyük kimya gruplarından biri çıktı. Syngenta da bu yeni dev yapının içinde, tarım ayağının merkezine yerleşti.

Bu birleşmenin mantığı şu. Çin devleti kendi kimya ve tarım varlıklarını dağınık tutmak yerine tek bir güçlü çatı altında toplamak istedi. ChemChina'nın elindeki Syngenta ile Sinochem'in tarım ve kimya işleri bir araya gelince, küresel ölçekte rakipsiz büyüklükte bir tarım girdileri devi oluştu. Syngenta Group adı altında toplanan bu yapı, dünyanın dört bir yanında tohum ve bitki koruma satan devasa bir ağ haline geldi.

Bir piyasa oyuncusu için bu birleşmenin anlamı net. Çin, tarım girdilerinde sadece bir oyuncu satın almakla kalmadı, onu kendi devlet kimya sanayisinin en tepesine oturttu. Böylece Syngenta, Avrupa kökenli teknolojisini korurken arkasına Çin devletinin sermayesini ve uzun vadeli sabrını aldı. Yani onu artık çeyreklik kar baskısı değil, ülke ölçeğinde gıda güvenliği kaygısı yönlendiriyor.

Düzenleyici onayların çetin dünyası

Syngenta'nın işi, ürettiği her molekülün devlet kapısından geçmesini gerektiriyor. Bir tarım ilacı ya da genetiğiyle oynanmış bir tohum, piyasaya çıkmadan önce ülkelerin düzenleyici kurumlarından onay almak zorunda. Bu onaylar yıllar sürebiliyor, devasa dosyalar, sahada yapılan denemeler ve uzun güvenlik testleri istiyor.

Bu süreç şirket için hem engel hem kalkan. Engel, çünkü yeni bir ürünü tarlaya çıkarmak çok yavaş ve çok pahalı. Bir molekülün keşiften satışa kadar geçen yolu çoğu zaman on yılı buluyor. Ama aynı zamanda kalkan, çünkü bu kadar zorlu bir süreci ancak Syngenta gibi devasa cebi olan şirketler göze alabiliyor. Bu da sektöre yeni oyuncuların girmesini neredeyse imkansız kılıyor.

Bölgeden bölgeye farklılaşan kurallar işi daha da çetrefilli yapıyor. Genetiğiyle oynanmış tohumlar Amerika'da görece rahat kabul görürken Avrupa çok daha temkinli davranıyor. Bazı tarım ilaçları bir kıtada serbestken başka bir yerde yasaklanıyor. Syngenta her pazarda ayrı bir düzenleme labirentiyle, ayrı bir kamuoyu hassasiyetiyle uğraşmak zorunda. Üstelik Çinli sahipliği, şirketin bazı ülkelerdeki onay ve algı süreçlerine ek bir siyasi boyut kattı.

Gıda güvenliğinin tam ortasında

Syngenta ilk bakışta sadece bir tarla girdileri şirketi gibi görünse de oturduğu yer aslında dünya gıda güvenliğinin tam kalbi. Çünkü insanlığın en temel kalori kaynakları olan mısır, buğday, pirinç ve soyanın verimi büyük ölçüde bu şirketin ve birkaç rakibinin geliştirdiği tohumlara ve ilaçlara bağlı. Bir ülke kendi tarımını güçlendirmek istediğinde çoğu zaman bu küresel devlerin teknolojisine ihtiyaç duyuyor.

Bu yüzden Syngenta'nın bir Çin devlet devinin eline geçmesi salt ticari bir olay olarak okunamaz. Çin böylece dünyanın en gelişmiş tarım teknolojisinin önemli bir kısmını kendi denetimine aldı. Tarımın genetiği gibi stratejik bir alanın bu kadar büyük bir bölümünün Pekin'e geçmesi, Çin için bir güvence olurken bazı Batı ülkelerinde tedirginlik yarattı.

Bir yatırımcı için bu tablo şu demek. Syngenta'yı izlemek sadece bir şirketi değil, dünyanın gıda üretme kapasitesini ve o kapasitenin etrafındaki jeopolitik çekişmeyi izlemek gibi. Tarla emtialarının fiyatı, devletlerin genetik tohuma bakışı ve Çin'in gıda güvenliği iştahı, hepsi bu şirketin defterinde bir araya geliyor.

Piyasada bu devi nasıl okumalı

Geriye çekilip bütüne bakınca Syngenta'nın nasıl bir oyuncu olduğu netleşiyor. Bu şirket iki Avrupa kimya devinin tarım mirasını tek çatıda toplayan, bitki koruma tarafında dünyanın en güçlü adlarından biri olan ve tohumla ilacı aynı anda satan saf kan bir tarım devi. Ama onu bugün özel kılan asıl şey sahiplik tarafı. Avrupa mühendisliğiyle doğdu, Çin devletinin sermayesiyle yoluna devam ediyor.

Onu okurken akılda tutulacak ilk şey, kazancının emtia fiyatından çok teknolojiden ve tekrarlayan satıştan gelmesi. Çiftçi her sezon yeniden tohum alıyor, genetik özellik için lisans ödeniyor, ilaç tohumla birlikte gidiyor. Bu da Syngenta'ya ham madde çıkaran şirketlere göre daha sağlam bir gelir yapısı veriyor. Yine de aynı çiftçinin cebi tarla fiyatlarına bağlı olduğu için şirket emtia döngüsünün dışına tam çıkamıyor. Mısır ve buğday pahalıyken çiftçi gelişmiş tohuma ve ilaca cömert harcıyor, fiyatlar düşünce kemer sıkıyor.

İkincisi, Syngenta'yı izlemek aslında Çin'in dünya gıda zincirine uzanan kolunu izlemek demek. Pekin dev devralmayla sadece bir şirket almadı, gıda güvenliğinin geleceğine yatırım yaptı. Bir tarlanın yanından geçerken ya da gıda fiyatları haberlere düşerken, o başakların arkasında duran bu sessiz devi ve onun Pekin'deki patronunu hatırlamak yeter. Çünkü dünyanın daha çok insanı doyurma yarışının önemli bir kısmı, hala onun İsviçre laboratuvarlarından çıkan her yeni tohum ve her yeni molekülle yazılıyor.