Kaynak Millileştirme

Şöyle bir sahne kur kafanda. Yabancı bir petrol şirketi onlarca yıldır bir ülkenin topraklarında kuyu açıyor, boru döşüyor, ham petrolü çıkarıp dünyaya satıyor. Sözleşme yıllar önce, ülke daha zayıfken imzalanmış, kazancın aslan payı şirketin cebine gidiyor. Sonra bir sabah o ülkenin lideri kürsüye çıkıyor ve tek cümleyle her şeyi değiştiriyor. Bundan böyle bu kuyular, bu borular, bu petrol devletin malı. Yabancı şirket kapı dışarı, kontrol artık bizde. İşte bir devletin kendi sınırları içindeki stratejik bir kaynağı, çoğu zaman da onu işleten yabancı şirketten alıp kendi eline geçirmesine kaynak millileştirme**** diyoruz. Bazen tek bir kalem darbesiyle, bazen yıllara yayılan bir kuşatmayla olur. Ama özünde hep aynı şeyi anlatır. Yerin altındaki servetin kimin olduğu sorusunun, bu kez devletin lehine yeniden yanıtlanmasını.

Kavramın özü

Millileştirme kelimesi kulağa karmaşık geliyor ama altında oldukça yalın bir fikir yatıyor. Bir varlık çoğunlukla yabancı bir şirketin elinden çıkıp devletin mülkiyetine geçiyor. Konu emtia olunca bu varlık genelde bir petrol sahası, bir gaz yatağı, bir bakır madeni ya da bunları işleten koca bir şirket oluyor.

Neden hep bu kaynaklar hedefte? Çünkü bunlar stratejik. Bir ülkenin enerjisini, döviz gelirini, hatta dış politikadaki ağırlığını doğrudan belirliyorlar. Bir devlet için kendi petrolünün yabancı bir şirketin kararlarına bağlı olması, zamanla kabullenilmesi zor bir bağımlılığa dönüşüyor. Toprağın altındaki şey o kadar kritik ki, üstündeki yönetim er ya da geç onu kendi denetimine almak istiyor.

Burada önemli bir ayrım var. Millileştirme her zaman bir gece yarısı el koyma değil. Kimi zaman devlet şirkete bedelini ödeyip varlığı satın alır, kimi zaman da neredeyse hiçbir karşılık vermeden el koyar. Birincisine daha çok kamulaştırma, ikincisine ise düpedüz müsadere denir. İkisinin arasındaki fark, bir ülkenin yatırımcı gözündeki itibarını belirleyen en kritik çizgilerden biri.

Devlet bunu neden yapar

Bir hükümeti kendi sınırındaki yabancı şirketi devirmeye iten birden çok sebep var ve genelde hepsi aynı anda devrede. En görünür olanı para. Bir kaynağın geliri yabancı şirketin cebine akarken, o ülkenin halkı yerin altındaki zenginlikten doğru dürüst pay alamadığını düşünüyor. Devlet kontrolü ele alınca, daha önce kazanç olarak dışarı giden paranın hazineye kalacağını umuyor.

İkinci sebep gurur ve egemenlik duygusu. Bir ülkenin en değerli varlığının yabancı bir şirket tarafından işletilmesi, çoğu toplumda derin bir rahatsızlık yaratır. Sömürge döneminin izlerini taşıyan ülkelerde bu his iyice keskinleşir. Millileştirme yalnızca ekonomik değil, aynı zamanda sembolik bir hamle olarak öne çıkar. Bu toprak bizim, altındaki de bizim demenin en gür sesini taşır.

Üçüncüsü ise zamanlamayla ilgili. Millileştirme dalgaları çoğu zaman emtia fiyatlarının tavan yaptığı dönemlere denk gelir. Petrol ya da maden pahalıyken yabancı şirketin eline geçen para göz kamaştırıcı boyutlara ulaşır. Tam o sırada halkın da hükümetin de gözü o devasa kazanca takılır ve içeriden gelen baskı dayanılmaz olur. Yüksek fiyat, millileştirmeyi en sadık biçimde tetikler.

Tarihteki büyük dalgalar

Piyasa hafızası. Meksika 1938 yılında topraklarındaki yabancı petrol şirketlerine el koyup tümünü tek bir devlet şirketinde topladı ve bu hamle, kaynak millileştirmesinin modern simgesi oldu. 1970'lerde petrol ihraç eden ülkeler benzer adımlarla rezervlerinin kontrolünü Batılı şirketlerden devraldı. Bolivya 2006 yılında doğalgaz sahalarını millileştirdi, Arjantin ise 2012 yılında en büyük petrol şirketinin hisselerinin büyük bölümünü yabancı ortağından alarak yeniden devletleştirdi. Onlarca yıla yayılan bu hamleler, kaynak milliyetçiliğinin tek bir ülkeye değil, çağlar boyu tekrarlayan bir refleks olduğunu gösterdi.

Bu olaylar tek tek bakıldığında ayrı ülkelerin ayrı hikayeleri gibi görünüyor. Ama yan yana koyunca ortak bir ritim beliriyor. Meksika'nın 1938 hamlesi, gelişmekte olan bir ülkenin koca petrol şirketlerine kafa tutabileceğini ilk kez bu kadar yüksek sesle ilan etti. Yıllarca süren bir işçi anlaşmazlığının ardından gelen el koyma, ülke için bir bağımsızlık simgesine dönüştü ve kurulan devlet şirketi onlarca yıl ulusal gururun adı oldu.

1970'lerin dalgası ise çok daha geniş ve çok daha sarsıcıydı. Petrol ihraç eden ülkeler bir araya gelip fiyat üzerinde söz sahibi olunca, bir sonraki adım doğal olarak rezervlerin kendisini ele geçirmek oldu. O güne dek petrolü çıkaran, fiyatlayan ve satan Batılı dev şirketler, birer birer üretici ülkelerin denetimine girdi. Petrolün kaderi, tüketici ülkelerin elinden üretici ülkelerin eline kaydı.

Bolivya'nın 2006 ve Arjantin'in 2012 hamleleri ise bu refleksin yeni yüzyılda da yaşadığını kanıtladı. Latin Amerika'da yükselen bir siyasi dalga, emtia fiyatlarının zirvede olduğu bir dönemde yabancı şirketlerin payına yeniden el attı. Aradan onlarca yıl geçmişti ama mantık neredeyse hiç değişmemişti. Fiyat yüksek, kazanç büyük, halkın beklentisi diri ve devlet sahneye çıkıyor.

Tatlı söz ile sert el arasında

Her millileştirme aynı sertlikte olmaz ve bu fark çok şey anlatır. Bir uçta tam el koyma var. Devlet şirkete neredeyse hiçbir karşılık ödemeden varlığa konar, sözleşmeyi tek taraflı yırtar. Bu en sert biçim, kısa vadede hazineye en çok parayı bırakır ama ülkenin itibarına en ağır darbeyi vurur.

Öbür uçta ise çok daha yumuşak yöntemler var. Devlet şirketin payını piyasa değerine yakın bir bedelle satın alabilir, ortaklık kurabilir, ya da yeni bir vergiyle kazancın daha büyük kısmını yavaşça kendine çekebilir. Buna kimi zaman sürünerek millileştirme denir. Ortada tek bir darbe görünmez ama her yıl konan yeni bir kural, artırılan bir vergi ya da daraltılan bir hak, yabancı şirketin payını adım adım eritir.

Arada kalan en yaygın biçim ise kısmi millileştirme. Devlet varlığın çoğunluğunu alır ama yabancı şirketi tamamen kovmaz. Ona azınlık ortak olarak kalma, teknolojisini ve uzmanlığını sürdürme hakkı tanır. Böylece hem kontrol devlete geçer hem de kuyuyu işletecek bilgi birikimi ülkede kalır. Çoğu modern millileştirme, saf el koymadan çok bu ortaklık biçimine yakın durur.

Faturanın öteki yüzü

Millileştirme kulağa zafer gibi gelse de altında ciddi bir bedel saklı ve bu bedel çoğu zaman yıllar sonra ortaya çıkıyor. İlk sorun teknik bilgi. Bir petrol sahasını ya da derin bir madeni işletmek devasa bir uzmanlık ister. Yabancı şirket kapı dışarı edildiğinde çoğu zaman mühendislerini, teknolojisini ve tecrübesini de yanında götürür. Devlet şirketi koltuğa oturur ama direksiyonu çevirecek el her zaman yeterince usta olmaz.

İkinci sorun yatırım. Kuyular yaşlanır, ekipman eskir, yeni sahaların bulunması için yıllarca süren pahalı aramalar gerekir. Yabancı sermaye çekildiğinde bu yükün tamamı devletin sırtına biner. Çoğu millileştirilmiş kaynak zamanla bakımsız kalır ve üretimi sessizce düşmeye başlar. İlk yıllarda akan bol gelir, eksik yatırımla birlikte yavaş yavaş incelir.

Üçüncü ve belki en uzun soluklu fatura ise güven kaybı. Bir ülke yabancı şirkete tek taraflı el koyduğunda, dünyaya şu mesajı vermiş olur. Buraya yatırım yaparsan, bir gün her şeyini kaybedebilirsin. Bu mesaj uzun yıllar yankılanır. Yeni yatırımcı gelmekte tereddüt eder, gelse bile çok daha yüksek bir risk primi ister. Bir kuyuyu millileştirmek bir günde olur ama kaybedilen itibarı geri kazanmak nesiller alabilir.

Tahkim masası ve sonrası

Yabancı şirket kapı dışarı edildiğinde hikaye orada bitmiyor. Çoğu durumda bu şirketler ülkelerini uluslararası tahkim mahkemelerine taşıyor. Burada devreye, devletlerin imzaladığı yatırım koruma anlaşmaları giriyor. Bu anlaşmalar, bir ülkenin yabancı yatırımcıya adil karşılık ödemeden el koymasını yasaklıyor ve şirkete uluslararası bir mahkemeye gitme hakkı veriyor.

Bu mahkemeler kuralları çiğneyen devletlere çoğu zaman milyarlarca dolarlık tazminat çıkarıyor. Yani bir ülke kuyuya el koyup kısa vadede kazandığını sandığı parayı, yıllar sonra faiziyle birlikte geri ödeyebiliyor. İlk bakışta kazançlı görünen hamle, uzun vadede çok daha pahalıya patlayabiliyor.

İşte bu yüzden modern millileştirmeler eskisi kadar kaba olmuyor. Devletler artık şirketi tümden kovmak yerine onunla pazarlık etmeyi, payını satın almayı ya da yeni bir sözleşmeye razı etmeyi seçiyor. Çünkü tahkimin faturası, el koymanın getirisini fazlasıyla aşabiliyor. Sert el yerini giderek hesaplı bir el sıkışmaya bırakıyor.

Küçük bir hesapla görelim

Millileştirmenin neden hem cazip hem riskli olduğunu bir örnekle görelim. Diyelim bir ülkede yabancı bir şirket günde 300 bin varil petrol çıkarıyor ve varil 90 dolar. O zaman günlük gelir 27 milyon dolar, yıllık gelir ise yaklaşık 9,9 milyar dolar tutuyor. Mevcut sözleşmeye göre bu gelirin yüzde 70'i şirkete, yüzde 30'u devlete kalıyor. Yani devletin yıllık payı kabaca 3 milyar dolar.

Şimdi devlet sahaya el koyuyor ve gelirin tamamını kendine alıyor. Kağıt üstünde payı 3 milyar dolardan 9,9 milyar dolara fırlıyor, aradaki fark yılda yaklaşık 6,9 milyar dolar. Göz kamaştırıcı bir sıçrama.

Ama hesap burada bitmiyor. Yabancı şirket gidince üretimi ayakta tutmak için her yıl yatırım ve işletme gideri olarak diyelim 2 milyar dolar harcamak gerekiyor. Üstelik şirket tahkime gidip 4 milyar dolarlık tazminat kazanıyor ve bunu birkaç yıla yayıyor. Üretim ise uzman kaybı yüzünden zamanla günde 300 binden 240 bine geriliyor. Birinci yıl muhteşem görünen tablo, üçüncü yıla gelindiğinde tazminat ödemeleri, artan maliyet ve düşen üretimle birlikte iyice gölgeleniyor. El koymanın matematiği işte böyle. Açılışta parlak, finalde tartışmalı.

Piyasada nasıl okunur

Peki bir emtia piyasası gözlemcisi millileştirme haberini gördüğünde ne anlamalı? Birincisi, kısa vadeli arz riskini okumalı. Bir ülke önemli bir sahaya el koyduğunda, yabancı şirketin çekilmesi ve yönetimin el değiştirmesi üretimi sarsabilir. Kuyular bir süre aksar, sevkiyat gecikir. Bu yüzden büyük bir millileştirme duyurusu, ilgili emtianın fiyatına çoğu zaman kısa vadeli bir yukarı baskı bindirir.

İkincisi, uzun vadeli yatırım iklimini görmeli. Bir bölge millileştirmeye yatkınsa, oraya akacak yeni sermaye ürker. Az yatırım, gelecekte az üretim demek. Yani bugünkü bir el koyma, yıllar sonra o ülkenin arzının beklenenden düşük kalmasının habercisi olabilir. Tecrübeli bir göz, sadece bugünkü varili değil, o varilin arkasındaki yatırım güvenini de tartar.

Üçüncüsü ve en geniş olanı, millileştirmenin bir fiyat barometresi olduğunu fark etmeli. Bu dalgalar tesadüfen değil, çoğu zaman emtia fiyatlarının zirvede olduğu dönemlerde patlak verir. Dünyanın dört bir yanından peş peşe millileştirme haberleri gelmeye başladıysa, bu çoğu zaman fiyatların ne kadar yüksek ve siyasi iştahın ne kadar kabarık olduğunu da işaret eder. Kuyuya kimin sahip olduğu sorusu hiçbir zaman yalnızca bir mülkiyet meselesi olarak kalmaz, aynı zamanda o emtianın o anki değerini ve gücünü de yansıtır. Yerin altındaki servet el değiştirdiğinde, aslında piyasanın o serveti ne kadar kıymetli gördüğünü de okumuş olursun.