Baz Yük ve Pik Yük Elektrik

Bir fabrikanın sabah dokuzda çektiği elektrikle gecenin üçünde çektiği elektrik kağıt üzerinde tıpatıp aynı malı verir. Aynı kabloyla gelir, aynı kilovatsaat olarak ölçülür. Ama fiyatları yer ile gök kadar farklı çıkar. Çünkü elektriği depolamak neredeyse olanaksız, üretildiği anda tüketilmesi gerekir. Talep her saat değişirken arzın da o saate yetişmesi gerekir ve fiyat gün içinde inip çıkar durur. İşte piyasa bu inişli çıkışlı yapıyı iki katmana ayırır. Bir tarafta günün yirmi dört saati hiç durmadan akan taban elektrik, diğer tarafta herkesin aynı anda elektriğe asıldığı zirve saatlerinin pahalı elektriği. Birincisine baz yük, ikincisine pik yük diyoruz. Bu ikisinin arasındaki fark, enerji piyasasının en temel okuma biçimlerinden birini oluşturur.

Kavram ilk bakışta teknik duruyor ama sezgisi son derece gündelik. Bir şehir gece uyurken bile buzdolapları çalışır, sokak lambaları yanar, sunucular döner. Bu hiç kesilmeyen taban tüketime baz yük diyoruz. Akşam millet eve dönüp fırını çaydanlığı aynı anda çalıştırdığında talep tepeye fırlar. İşte o tepeye de pik yük diyoruz. Elektrik piyasası bu iki ayrı ihtiyacı ayrı ayrı fiyatlar, ayrı kontratlarla satar.

Gün içi talep eğrisi neye benzer

Bir günün elektrik talebini saat saat çizdiğinde ortaya develi bir sırt gibi bir eğri çıkar. Gece yarısından sabaha kadar talep dibe yakın seyreder, çünkü şehir uyur ve geriye sadece o hiç durmayan taban kalır. Sabah altı yedi gibi eğri tırmanmaya başlar. Asıl büyük zirve ise akşamüstü gelir. Saat altı ile dokuz arası, aydınlatmanın, ısıtmanın, mutfağın aynı anda devrede olduğu saatlerde talep günün en yüksek noktasına çıkar. Gece ilerledikçe eğri tekrar dibe oturur.

Bu eğrinin şekli sektörün her şeyini belirler. Çünkü elektrik sistemi, yılın belki sadece birkaç saatinde gereken o tepe talebi bile karşılayacak kadar kapasiteyi hazır tutmak zorunda. İşte baz yük ile pik yük ayrımı tam da buradan, bu eğrinin tabanı ile zirvesi arasındaki uçurumdan doğar.

Baz yük santralleri sürekli çalışır

Eğrinin tabanını karşılayan santraller akıllarda kalan ağır, hantal devlere benzer. Nükleer reaktörler, büyük kömür santralleri, kimi ülkede büyük hidroelektrikler. Bunların ortak huyu şu, bir kez ateşlenince günlerce aynı tempoda çalışmayı sever, durup kalkmayı hiç sevmezler. Bir nükleer santrali kapatıp tekrar açmak günler alır, müthiş pahalıya patlar. Bu yüzden mantık der ki, bu santraller hiç durmasın, gece gündüz o tabanı beslesinler.

Baz yük santralleri ayrıca düşük marjinal maliyetle çalışır. Yatırımı pahalı ama ürettikleri her ek kilovatsaat görece ucuza gelir. Bu yüzden talep ne olursa olsun ilk devreye giren, en son devreden çıkan onlar olur. Gece talep dibe vurduğunda piyasada kalan tek üretici çoğu zaman bu santraller olur.

Tüketici tarafında da bir karşılığı var. Bir alüminyum izabe tesisi ya da bir kağıt fabrikası gece gündüz aynı tempoda çalışır, elektriği düz bir çizgide tüketir. Böyle bir sanayici talebinin neredeyse tamamını baz yük kontratıyla karşılar, çünkü profili tam da o düz tabana oturur.

Pik yük santralleri zirveyi kovalar

Eğrinin akşam zirvesini karşılamak ise bambaşka bir oyun. O birkaç saatlik tepe için ayrı bir santral sınıfı bekler. Gaz türbinleri, özellikle hızlı devreye giren açık çevrim gaz santralleri, kimi yerde hidroelektrik depolama tesisleri. Bunların özelliği esneklik, dakikalar içinde ateşlenir, talep düşünce hemen susarlar.

Bu esnekliğin bir bedeli var. Pik santralleri yılın çoğu saatinde boş bekler, sadece zirvelerde çalışır. Az çalışıp çok kazanması gerekir ki kurulu kalmanın masrafını çıkarsın. Üstelik genellikle daha pahalı yakıtla, daha düşük verimle döner, yani ürettikleri her kilovatsaat baz yük santralininkinden pahalıya mal olur.

İşte burada piyasanın o meşhur sıralaması devreye girer. Sistem operatörü her saat için santralleri en ucuzdan en pahalıya dizer. Önce baz yük girer, talep arttıkça sıraya daha pahalı santraller eklenir, en tepede o esnek pik santralleri ateşlenir. O saatte elektriğin fiyatını da sıradaki en son, yani en pahalı santral belirler.

Pik primi nereden gelir

Pik saatlerin elektriği niye pahalı, işin iki sebebi var. Birincisi az önce gördüğümüz sıralama, o saatte en pahalı santral fiyatı belirler. İkincisi talebin kendisi yüksek, herkes aynı anda elektrik ister, kıtlık primi doğar. Bu iki etki birleşince pik saatlerin fiyatı baz yük ortalamasının belirgin biçimde üstüne çıkar. Aradaki bu farka pik primi diyebiliriz.

Pik primi sabit değil, koşullara göre nefes alır. Talebin yumuşak olduğu ılıman bir günde prim küçük kalır, eğri yayvan akar. Ama bir yaz sıcağında milyonlarca klima aynı anda devreye girince ya da kış akşamında ısıtma talebi patlayınca prim şişer. Sistem o saatte en pahalı, en zorlanan santrallerine kadar elini uzatmak zorunda kalır.

Bu primin büyüklüğü o piyasanın yapısını da ele verir. Esnek üretimi bol bir sistemde prim ölçülü kalır, esnek kapasitesi kıt ve talebi oynak bir sistemde ise çılgın seviyelere fırlar. Yenilenebilir enerjinin ağırlığı arttıkça bu tablo daha da ilginç hale gelir, çünkü güneş ve rüzgar arzı kendi ritmiyle iner çıkar.

Sanayicinin profil riski

Şimdi işin asıl can alıcı noktasına gelelim. Bir sanayi tüketicisi elektriği düz bir baz yük gibi tüketmez çoğu zaman. Tüketimi gün içinde iniş çıkış yapar ve genellikle tam da pahalı pik saatlerde yoğunlaşır. Bir alışveriş merkezi ya da gündüz vardiyasıyla çalışan bir fabrika, tüketiminin büyük kısmını günün pahalı saatlerinde yapar.

İşte bu uyumsuzluk profil riski denen şeyi doğurur. Sanayici baz yük fiyatına bakıp bütçesini ona göre kurar, ama gerçekte ödediği ortalama fiyat baz yükün çok üstüne çıkar, çünkü tüketim eğrisi pik saatlere yaslanır. Tüketici ne kadar çok pahalı saatte elektrik çekerse, ödediği ortalama fiyat o kadar pik fiyatına yaklaşır. Baz yük fiyatına güvenip kontrat yapan biri, ay sonunda faturayı görünce şaşırır.

Bu yüzden ciddi bir enerji yöneticisi önce kendi tüketim profilini çıkarır. Tüketiminin yüzde kaçı pik saatlere düşüyor sorusu, hangi kontratlara ne oranda ihtiyacı olduğunu gösterir. Profili pike yaslanan bir tüketicinin baz yük kontratıyla yetinmesi, yorganı kısa gelen birinin ayaklarını dışarıda bırakmasına benzer.

Hedge ürünleri nasıl çalışır

Piyasa bu iki ihtiyaca iki ayrı ürün sunar. Baz yük kontratı günün yirmi dört saatini, haftanın yedi gününü kapsar, her saat aynı miktarda elektriği sabit fiyattan teslim eder. Düz tüketen bir sanayici için biçilmiş kaftan olur.

Pik yük kontratı ise sadece belirli saatleri kapsar. Çoğu Avrupa piyasasında hafta içi sabah sekiz ile akşam sekiz arası pik saat sayılır, hafta sonu ile geceler bunun dışında kalır. Pik yük kontratı işte bu pahalı pencereyi sabit fiyata kilitler, gündüz yoğun çalışan tüketicinin riskini kapatır.

Akıllı tüketici çoğu zaman ikisini harmanlar. Tüketiminin düz tabanını baz yük kontratıyla, pik saatlere binen fazlasını pik yük kontratıyla kapatır. Böylece kendi tüketim eğrisini kontratların kapsama eğrisine olabildiğince oturtur. İkisinin farkından bir ürün daha doğar, sadece geceleri ve hafta sonlarını kapsayan pik dışı kontrat.

Küçük bir örnek hesap

Rakamla görmek her şeyi yerine oturtur. Diyelim bir bölgede şu fiyatlar geçerli, hepsi megavatsaat başına avro üzerinden ve bir günlük teslimat için.

Önce şunu doğrulayalım. Gün hem on iki saat pik hem on iki saat pik dışından oluşuyorsa, baz yük tam da bu ikisinin ortalamasına denk gelmeli. Pik 120, pik dışı 40, ortalaması 80. Tutuyor. Baz yük zaten iki uç saatin karışımından çıkar, tek başına ne tam pahalıyı ne tam ucuzu yansıtır.

Şimdi bir sanayiciyi düşün, günde 100 megavatsaat tüketiyor ama bunun 70'ini pik saatlerde, 30'unu pik dışında çekiyor. Saf piyasa fiyatından alırsa pik tarafı 70 çarpı 120, eder 8.400 avro. Pik dışı tarafı 30 çarpı 40, eder 1.200 avro. Toplam 9.600 avro, yani megavatsaat başına ortalama 96 avro öder.

Oysa bu sanayici saf baz yük fiyatı olan 80 avroya güvenip bütçe yapsaydı, 100 megavatsaat için 8.000 avro beklerdi. Gerçekte ödediği ise 9.600 avro. Aradaki 1.600 avroluk fark, yani megavatsaat başına 16 avro, doğrudan profil riskinden doğar. Fatura baz yük varsayımının yüzde 20 üstüne çıkar. Hedge yapmadan baz yüke güvenen tüketicinin başına tam olarak bu gelir.

Mevsim ve saat etkisi

Bu prim sabit bir rakam değil, mevsime ve saate göre dans eder. Kışın akşam zirvesi en sert vurur, çünkü hava karardığında aydınlatma ile ısıtma talebi üst üste biner. Yazın ise tepe öğleden sonraya kayar, klimaların hep birlikte çalıştığı en sıcak saatlere oturur. İlkbahar ile sonbaharda talep yumuşar, prim de daralır.

Yenilenebilir enerji bu eğriyi iyice yeniden şekillendirdi. Güneşin bol olduğu öğle saatlerinde gündüz fiyatı çöker, hatta kimi gün eksiye iner. Ama güneş battığında talep hala yüksekken arz bir anda daralır ve akşam zirvesi daha da keskinleşir. Bu yüzden bazı piyasalarda artık asıl pahalı saat öğlen değil, güneşin çekildiği akşamın erken saatleri olur.

Piyasa hafızası. 2022'deki Avrupa enerji krizinde doğal gaz fiyatı tarihi zirvelere fırlayınca elektriğin tabanı zaten kabardı, ama asıl çarpıcı olan pik saatlerde yaşandı. Gün içi talebin tepe yaptığı akşam saatlerinde fiyatlar baz yük ortalamasının kat kat üstüne çıktı, çünkü o saatlerde devreye giren pahalı gaz santralleri fiyatı belirliyordu. Baz ile pik arasındaki makas öyle açıldı ki, yıllardır rutin bir kalem sayılan bu fark birden üreticiler ve sanayiciler için en kritik risk başlığına dönüştü. Tüketim profilini pik saatlere yaslamış sanayiciler, baz yük fiyatına güvenip hedge etmedikleri için faturalarının nasıl katlandığını dehşetle izledi.

Piyasada nasıl okunur

Baz yük ile pik yük arasındaki makas, bir piyasanın sağlığını tek bakışta ele verir. Makas dar ise sistem rahat çalışır. Açılıyorsa ya talep oynaklaşıyor ya esnek üretim kıtlaşıyor, sistem zirveleri karşılamakta zorlanıyor sayılır. Bu yüzden analistler tek bir fiyata değil, bu iki fiyatın oranına bakar.

Üretici için bu makas bir gelir haritası çizer. Esnek bir pik santrali asıl parasını o açılan makastan kazanır. Sanayici için ise makas doğrudan bir risk göstergesi gibi okunur, ne kadar açıksa profil riski o kadar büyük, hedge ihtiyacı o kadar acil. Tüccar için de iki kontrat arasındaki spread başlı başına bir alım satım konusu olur.

Bir dahaki sefere elektrik fiyatları konuşulurken sadece tek bir rakama bakma. Sor bakalım, bu fiyat baz yük mü pik yük mü, aradaki makas dar mı geniş mi? Çünkü elektriğin asıl hikayesi ortalama fiyatta değil, tabanı ile zirvesi arasındaki o farkta saklı durur.