Arap Baharı ve Gıda Krizi

Bir an için 2010 sonunun Tunus'unu, Kahire'nin kalabalık mahallelerini, ardından bütün bir Kuzey Afrika ve Ortadoğu hattını düşün. O kış sokaklara dökülen milyonlarca insan, tarihe Arap Baharı diye geçen büyük dalgayı başlattı. Bu hareketin altında elbette yıllarca biriken pek çok sebep vardı, baskıcı yönetimler, işsiz gençlik, eşitsizlik, yolsuzluk. Ama o kalabalığın sofrasına yakından baktığında bambaşka bir ayrıntı görürsün. Aynı aylarda dünyanın gıda fiyatları tarihi bir zirveye tırmanıyor, ekmek pahalanıyor, un, şeker, yağ her hafta biraz daha el yakıyordu. İşte Arap Baharı ile gıda krizi arasındaki bağ tam da burada, pahalanan bir somun ekmeğin bir rejimi sallayacak öfkeyi nasıl tutuşturabileceğinde durur.

Bu yazı bir siyaset tarihi anlatısı olmaktan çok, emtia masasında oturan birinin bakışıyla yazıldı. Sorumuz şu, küresel bir tarla kuraklığı ile bir başkentteki ayaklanma arasında nasıl bir görünmez kablo gerilir? O kablo neden bazı ülkelerde kıvılcımı tutuşturur da bazılarında hiçbir şey olmaz? Gıda fiyatı ile toplumsal istikrar arasındaki bu bağ, piyasayı izleyen herkesin er ya da geç önüne gelir.

Sezgisel olarak bağ nereden geliyor

Önce şu bağın neden bu kadar güçlü olduğunu anlayalım, çünkü mantığı çok eski ve çok insani. İnsan geliri kıt olduğunda lüksten, eğlenceden, giyimden vazgeçer, ama ekmekten vazgeçemez. Dolayısıyla gıda pahalandığında en sert darbeyi en yoksul haneler yer, çünkü onların bütçesinin yarısı hatta daha fazlası doğrudan sofraya akar. Böyle bir hanede temel gıda fiyatı yükseldiğinde, bu bir enflasyon haberi olmaktan çıkıp doğrudan tabağa, doğrudan açlığa dönüşür.

İşte toplumsal istikrarla bağ tam buradan doğar. Bir insan işsiz kalabilir, hükümetine kızabilir, ama bütün bunlara bir de aç kalma korkusu eklendiğinde sabrın ipi kopar. Tarih boyunca pek çok büyük ayaklanmanın altında pahalı ekmek yatar. Çünkü ekmek, soyut bir şikayeti somut bir öfkeye çeviren en güçlü tetiği çeker.

2010 ve 2011 tarlalarında ne oldu

Şimdi o fiyat fırtınasının nereden çıktığına bakalım, çünkü krizin kökü başkentlerde değil, tarlalardaydı. 2010 yazında Rusya'yı ve çevresindeki tahıl coğrafyasını şiddetli bir kuraklık ve sıcak hava dalgası vurdu. Tarlalar kavruldu, yangınlar çıktı, buğday rekoltesi ciddi biçimde düştü ve dünyanın en büyük buğday ihracatçılarından biri kendi hasadını koruma telaşına düştü.

Rusya'nın tepkisi, bu kitabın klasik refleksiydi. Hükümet, iç fiyatları dizginlemek ve kendi halkının ekmeğini ucuz tutmak için buğday ihracatını durdurdu. Bunun anlamı, küresel piyasada o malı bekleyen onlarca ülkenin bir anda açıkta kalmasıydı. Tarladaki kuraklık zaten arzı incelmişti, üstüne bir de ihracat yasağı binince ortaya tam bir arz şoku çıktı.

Piyasanın tepkisi sert oldu. Buğday vadeli fiyatları 2010'un ikinci yarısında hızla tırmandı, birkaç ay içinde neredeyse ikiye katlandı. Mısır ve diğer tahıllar da aynı dalgaya kapıldı, çünkü biri pahalanınca alıcılar ötekine yönelir, o da pahalanır. Böylece kuraklıkla başlayıp ihracat yasağıyla şiddetlenen bir fiyat rallisi, kısa sürede bütün gıda sepetini yukarı çekti.

FAO endeksi tarihi zirveye çıkıyor

Bütün bu kıpırtıyı tek bir aynada görmek mümkündü. Birleşmiş Milletler'in tarım örgütünün her ay yayımladığı gıda endeksi, dünyanın market sepetini tahıl, yağ, et, süt ve şekeri bir araya getirerek tek bir sayıya indirir. O sayı yükseldiğinde dünyanın market faturası kabarıyor demek.

2010 sonunda ve 2011 başında bu endeks, sadece birkaç ayda tarihi zirvesine ulaştı. Bu çıkış tek bir mala değil, hemen hemen bütün gruplara yayılmıştı, tahıl da, şeker de, yağ da aynı anda el yakıyordu.

Bu rakamın asıl önemi, neyin habercisi olduğunda saklıydı. Endeks uluslararası ticaret fiyatlarını ölçer, yani bir ülkenin marketine zam gelmeden haftalar hatta aylar önce uyarı verir. 2010 sonunda endeksin fırlaması, aslında 2011 başında pek çok ülkenin marketinde patlayacak zammın erken alarmıydı. O alarmı en çok duyacak yerler de gıdasını dışarıdan alan kalabalık ve yoksul ülkelerdi.

Tunus ve Mısır neden bu kadar kırılgandı

Şimdi en kritik soruya gelelim, aynı fiyat şoku bütün dünyayı vururken neden kıvılcım özellikle Tunus ve Mısır'da tutuştu? Cevap, bu ülkelerin gıda denklemindeki üç kırılganlığın üst üste binmesinde yatar. Birincisi, ithalata bağımlılık. Mısır yıllardır dünyanın en büyük buğday ithalatçılarından biriydi, kendi ürettiği halkını doyurmaya yetmiyor, açığı dışarıdan kapatıyordu. Küresel fiyat fırladığında faturası doğrudan bu ülkenin sofrasına yansıdı.

İkincisi, hane bütçesinde gıdanın yüksek payı. Bu ülkelerde milyonlarca insan günlük geçimini dar bir bütçeyle sürdürüyor ve o bütçenin büyük kısmı gıdaya gidiyordu. Temel gıda pahalanınca, zaten gergin olan haneler için durum bir anda dayanılmaz hale geldi, çünkü mesele bir konfor değil, doğrudan tabaktaki yemeğin küçülmesiydi.

Üçüncüsü ise zaten birikmiş olan toplumsal basınçtı. İşsiz gençlik, kapalı siyasi alan, geleceğe dair umutsuzluk yıllardır altta kaynıyordu. Gıda fiyatı bu kazanın tek başına sebebi değildi, ama üzerine düşen son damlaydı. İşte bu yüzden aynı küresel şok, sağlam zeminde durduğu ülkelerde bir haber olarak kalırken, bu kırılgan ülkelerde bir kıvılcıma dönüştü.

Sübvansiyon yükünün kırdığı denge

Burada çok kritik bir mekanizma var, o da gıda sübvansiyonu meselesi. Bu ülkelerin pek çoğu, halkını ucuz ekmekle yatıştırmak için yıllardır temel gıdaya devlet desteği veriyor, ekmeğin, unun, yağın fiyatını yapay olarak düşük tutup aradaki farkı kendi kasasından ödüyordu. Bu, toplumsal barışı satın almanın eski bir yoluydu, ucuz ekmek karşılığında sessizlik.

Ama bu düzenin gizli bir zayıflığı var. Devlet ekmeği ucuz tutmayı dünya fiyatı düşükken kolayca karşılar, ama dünya buğdayı pahalandığında sübvansiyonun maliyeti aniden şişer, çünkü artık her bir somun için çok daha büyük bir fark ödemek zorunda kalır. 2010 sonunda fiyatlar fırlayınca bu ülkelerin önünde acı bir seçim belirdi. Ya sübvansiyonu sürdürüp bütçeyi patlatacaklardı, ya da sübvansiyonu kısıp ekmek fiyatının yükselmesine izin verip sokağı kızdıracaklardı. Hangi yolu seçseler bir duvara toslayacaklardı. İşte küresel fiyat şoku, yılların biriktirdiği bu kırılgan sübvansiyon dengesini bir anda çökertecek kadar ağır bastı.

Gıda güvenliği ile jeopolitiğin kesişimi

Bu olay, emtia dünyasında çok daha büyük bir kavramı görünür kıldı, gıda güvenliği. Bir ülke için gıda güvenliği, halkının temel besinine erişebilmesi demek ve bu erişim sadece tarladaki hasada değil, dünya fiyatlarına, döviz kuruna, ithalat kanallarının açık kalmasına da bağlı. Bir ülke kendi tahılını üretmiyorsa, gıda güvenliğini aslında kontrolünün dışındaki binlerce kilometre ötedeki tarlalara teslim etmiş olur.

Arap Baharı, gıdanın artık salt bir ekonomi kalemi değil, doğrudan bir ulusal güvenlik meselesi olduğunu çıplak biçimde gösterdi. Bir rejimi, ordusundan ya da dış politikasından önce, marketin boşalan rafları sallayabilirdi. Bu yüzden o günden sonra pek çok hükümet, stratejik tahıl stoğu tutmak ve tedarikçisini tek bir ülkeye bağlamamak gibi önlemlerle gıda stratejisini güvenlik stratejisinin bir parçası olarak görmeye başladı.

Jeopolitik tarafı da bu olayla belirginleşti. Büyük tahıl ihracatçılarının kararları artık sadece ticari değil siyasi sonuçlar doğuruyordu. Rusya'nın 2010'daki ihracat yasağı, binlerce kilometre ötede bir rejimi sallayacak zincirin halkalarından biri oldu. Gıda, masada hem bir kalkan hem de istemeden çekilmiş bir tetik haline geldi.

Piyasa hafızasına kazınan kıvılcım

Piyasa hafızası. 2010 yazında Rusya'yı vuran şiddetli kuraklık ve onu izleyen ihracat yasağı, küresel buğday fiyatını birkaç ayda neredeyse ikiye katladı ve gıda fiyatları tarihi zirveye çıktı. 2010 sonu ile 2011 başında pahalanan ekmek, un ve şeker, başta Tunus ve Mısır olmak üzere ithalata bağımlı ülkelerde zaten birikmiş toplumsal öfkenin üstüne binince Arap Baharı ayaklanmalarının tetikleyicilerinden biri oldu. O dönem dünya, bir tarla kuraklığının nasıl olup da binlerce kilometre ötede bir rejimi sallayabileceğini çıplak gözle gördü.

Bu olayın emtia masalarına bıraktığı ders kalıcı oldu. O güne kadar bir tarım ve ekonomi meselesi gibi okunan gıda fiyatı, Arap Baharı'ndan sonra güvenlik analistlerinin ve diplomatların önüne de geldi, çünkü artık herkes biliyordu ki gıda endeksinin sert bir tırmanışı bir maliyet sinyalinin yanında bir toplumsal istikrar uyarısı da taşıyabilirdi. Üstelik bu örüntü tek seferlik kalmadı, 2008'de de benzer bir fiyat dalgası onlarca ülkede gıda ayaklanmalarına yol açmıştı. Aynı film farklı oyuncularla tekrar oynayınca, gıda fiyatı ile toplumsal patlama arasındaki bağ gözlemlenmiş bir gerçeğe dönüştü.

Küçük bir hesapla yükün ağırlığı

Bu bağın neden bu kadar sert işlediğini somut bir örnekle görelim, çünkü asıl mesele fiyatın büyüklüğünde değil, kimin sırtına bindiğinde saklı. İki haneyi yan yana koyalım, biri gelirinin küçük bir kısmını gıdaya ayıran zengin ülke hanesi, öbürü büyük kısmını sofraya harcayan yoksul ülke hanesi. İkisinin de temel gıda fiyatı aynı oranda, yüzde 40 yükselsin.

Tabloya bak. Aynı yüzde 40 fiyat artışı her iki haneyi de vurdu, ama etkisi yer ile gök kadar farklı. Zengin hanede gıda zaten bütçenin küçük bir dilimiydi, ekstra yük topu topu 60 birim, yani gelirin yüzde 6 kadarı, bu hane homurdanır ama idare eder. Yoksul hanede ise gıda bütçenin yarısıydı, ekstra yük 200 birime fırladı, yani gelirin tam beşte biri bir anda buharlaştı, doğrudan tabaktan yemek eksildi.

İşte aynı küresel fiyat şokunun neden bazı ülkelerde sessiz kaldığını, bazılarında sokağı tutuşturduğunu bu basit tablo anlatır. Gıdaya geliri kıt bir toplumda fiyat fırladığında, bu bir ekonomi haberi olmaktan çıkıp bir hayatta kalma meselesine dönüşür. Arap Baharı'nın yangını da tam böyle bir zeminde tutuştu.

Masada bu bağı nasıl okumalı

Deneyimli bir göz, bu vakadan sonra gıda endeksine sadece bir maliyet rakamı gibi bakmaz, altında yatan toplumsal riski de okur. İlk bakacağı yer, fiyatın hangi ülkelerin üstüne bineceği olur. Gıdasını ithal eden, hane bütçesinde gıdanın payı yüksek olan, ekmeğini ağır sübvansiyonla ucuz tutan ve siyasi zemini zaten gergin duran ülkeler, bu kırılganlıklar üst üste bindiğinde bir fiyat şokunu en sivri biçimde yaşar. Şişen bir sübvansiyon faturası, çoğu zaman toplumsal gerilimi erkenden haber verir.

Bir de usta bir göz bu bağın çift yönlü çalıştığını bilir. Yüksek gıda fiyatı toplumsal istikrarı sarsabilir, ama bir üretici ülkede çıkan istikrarsızlık da geri dönüp hasadı, limanı, ihracatı aksatır ve fiyatı daha da yukarı iter. Arap Baharı bize gösterdi ki bir emtia grafiğinin ardında bazen sadece arz talep dengesi değil, koca bir toplumun sabrı da saklı durur. Gıda fiyatını okumak, çoğu zaman yalnızca tarlayı değil, o tarlanın beslediği insanların eşiğini de okumak anlamına gelir.