Tereos

Şeker piyasasını uzaktan izleyen biri için Avrupa uzun yıllar sıkıcı bir yerdi. Brüksel kimin ne kadar üreteceğine karar veriyor, fiyatı bir tabana yaslıyor, çiftçi de tarlasını rahatça sürüyordu. İşte bu korunaklı dünyanın tam göbeğinde, kuzey Fransa'nın pancar tarlaları arasında doğmuş bir yapı var. Tereos. 1932'de kurulmuş, merkezi Fransa'da duran, sahibi büyük bir holding değil binlerce çiftçi olan bir tarım kooperatifi. İşi de tek bir ürüne sığmıyor. Şeker, nişasta ve etanol. Yani tarladan çıkan pancarı ya da kamışı alıp rafine şekere, sanayinin kullandığı nişasta türevlerine ve depolara giren biyoetanole çeviren büyük bir öğütme ve mayalama makinesi.

Bir piyasa oyuncusu gözünden bakınca Tereos sıradan bir gıda firması değil. O, Fransız tarımının kolektif kası, çiftçinin tarlasıyla küresel şeker fiyatı arasında duran bir köprü. Üstelik bu köprünün iki ayağı iki ayrı kıtaya basıyor. Bir tarafta Avrupa'nın pancarı, öbür tarafta Brezilya'nın şeker kamışı. Tereos'u anlamak, bir kooperatifin nasıl olup da dünya çapında bir emtia devine dönüştüğünü ve bunun bedelini nasıl ödediğini görmek demek.

Kooperatif demek ne demek

Önce şu kooperatif meselesini yerine oturtalım, çünkü Tereos'un bütün kimliği buradan geliyor. Çoğu büyük şirketin sahibi hissedarlar olur, borsada hisse alıp satan yatırımcılar. Tereos'ta ise durum farklı. Şirketin tepesinde, pancarını bu fabrikalara teslim eden binlerce Fransız çiftçi oturuyor. Yani malı üreten kişi aynı zamanda fabrikanın da ortağı.

Bu yapı işi ilginç bir yere taşıyor. Normal bir şeker şirketi pancarı çiftçiden mümkün olduğunca ucuza almak ister, çünkü girdisi ucuzladıkça karı artar. Tereos'ta ise çiftçi hem satıcı hem patron olduğu için denklem ters dönüyor. Kooperatif pancara iyi fiyat verdiğinde bu bir maliyet değil, ortağın cebine giden bir gelir oluyor. Şirket kazandığında kar da çoğunlukla yine üyeye dağıtılıyor.

Bu mantık Tereos'u piyasada temkinli ve uzun vadeli bir oyuncu yapıyor. Bir borsa şirketi gibi her çeyrek kar peşinde koşmak yerine, üyesi olan çiftçinin gelirini yıldan yıla ayakta tutmaya bakıyor. Ama aynı yapı bir zayıflık da taşıyor. Hızlı karar almak, sermaye bulmak, gerektiğinde ağrılı kesintiler yapmak kapalı bir holdinge göre çok daha zor. Binlerce ortağı olan bir geminin dümeni öyle kolay kırılmıyor.

Pancarla kamış arasındaki ikili kaynak

Tereos'u sahada en iyi tanıtan özelliklerden biri şu. Şeker üretmek için iki ayrı bitkiye, iki ayrı kıtaya yaslanıyor. Avrupa'da hammadde şeker pancarı. Kuzey Fransa'nın serin ikliminde yetişen, kökünde yüksek oranda şeker biriktiren bir bitki bu. Brezilya'da ise hammadde şeker kamışı. Tropik güneşte boy atan, dünya şeker arzının aslan payını sırtlayan dev bir ot.

Bu ikili kaynak şirkete nadir bir esneklik veriyor. Dünyadaki şekerin büyük kısmı kamıştan geliyor ve fiyatın asıl belirlendiği yer Brezilya. Tereos hem orada üretici olarak masada oturuyor hem de Avrupa pancarıyla evine yakın, daha korunaklı bir tedarik hattı tutuyor. Bir bölgede hasat kötü gittiğinde ya da fiyatlar ters döndüğünde öbür ayağa ağırlık verebiliyor.

Ama madalyonun öbür yüzü de var. İki kıtada birden üretim yapmak demek, iki ayrı riski aynı anda taşımak demek. Brezilya tarafında para birimi olan real oynak. Kamış üretimi kuraklığa, dona, hatta tarla yangınlarına açık. Avrupa tarafında pancar üreticisi iklim kadar Brüksel'in kararlarına da bağımlı. Tereos bu yüzden hem hava durumunu hem döviz kurunu hem de tarım politikasını aynı anda izlemek zorunda kalan bir oyuncu.

AB şeker kotasının kalktığı gün

Şimdi geldik hikayenin asıl kırılma noktasına. Avrupa Birliği on yıllar boyunca şekeri bir kota sistemiyle yönetti. Her ülkeye, dolayısıyla her şirkete belli bir üretim hakkı verildi, fiyat bir tabanla desteklendi, dışarıdan gelen ucuz şekere de gümrük duvarı çekildi. Bu düzende Tereos gibi Avrupalı üreticiler rahat bir yastığın üstünde oturuyordu. Ne kadar üreteceklerini biliyor, fiyatın belli bir seviyenin altına düşmeyeceğine güveniyorlardı.

Bu sistem 2017 yılının sonbaharında sona erdi. Avrupa Birliği şeker kotasını tamamen kaldırdı. Bir gecede oyunun kuralları değişti. Artık üretim tavanı yoktu, fiyat garantisi yoktu, Avrupalı şirket dünya piyasasının dalgalarına çıplak biçimde maruz kaldı. Kota gidince Avrupalı üreticiler önce coşkuyla üretimi artırdı, ortalığı şeker bastı ve fiyatlar sert biçimde geriledi.

Piyasa hafızası. Avrupa Birliği 2017'de şeker kotasını kaldırınca Tereos kendini birden korunaksız bir küresel arenada buldu. Şirket pancardan üretilen Avrupa şekeriyle Brezilya kamışından gelen şekeri aynı çatı altında dünya ölçeğinde satmaya çalıştı. Ama kotanın kalkmasıyla Avrupa'da üretim patladı, fiyatlar çöktü ve kooperatif art arda zarar eden, fabrika kapatan, üyesine eskisi kadar iyi pancar fiyatı veremeyen zorlu yıllara girdi. Korunaklı bir piyasada büyümüş bir devin, bir anda açık denizde yüzmeyi öğrenmek zorunda kalması uzun süre konuşuldu.

Bu dönem Tereos için yalnızca bir muhasebe sorunu değildi. Kooperatifin ruhuyla ilgili bir sınavdı. Çünkü fiyat düşünce çiftçiye verilen pancar bedeli de düştü ve şirketin sahibi olan üyeler doğrudan cebinden vurdu. Korunaklı yıllarda alınan kararlar, genişleyen kapasite ve borç yükü bu yeni rekabetçi dünyada birden ağırlaştı.

Etanol işi ve enerji tarafına basan ayak

Tereos'un hikayesinde şekerin yanında bir de etanol var ve bu kol şirketi doğrudan enerji piyasasına bağlıyor. Şeker pancarının ya da kamışın içindeki şeker yalnızca tatlandırıcı olmuyor. Mayalandırılınca alkole, yani etanole dönüşüyor. Bu etanolün büyük kısmı benzine karıştırılan bir biyoyakıt olarak kullanılıyor.

Bu durum Tereos'u ilginç bir kavşağa yerleştiriyor. Aynı pancar hem şeker hem yakıt olabiliyor. Şeker fiyatı düştüğünde şirket hammaddenin bir kısmını etanole kaydırıp gelir aramaya bakıyor, etanol pahalandığında o tarafa yükleniyor. Özellikle Brezilya'da bu esneklik çok belirgin, çünkü orada kamıştan üretilen etanol ülkenin akaryakıt sisteminin ayrılmaz bir parçası ve milyonlarca araç bu yakıtla gidiyor.

Yani Tereos bir ayağıyla gıda rafında dururken öbür ayağıyla pompada duruyor. Petrol pahalandığında biyoetanol cazip hale geliyor, ucuzladığında o cazibe sönüyor. Şirket bu yüzden yalnızca şeker fiyatını değil, ham petrolü, benzin talebini ve devletlerin biyoyakıt karıştırma kurallarını da izlemek zorunda. Bu çok yönlülük zayıf yıllarda bir tampon, ama denklemi de bir hayli karmaşıklaştırıyor.

Nişasta ve şekerin ötesindeki kollar

Tereos yalnızca tatlandırıcı üreten bir şirket değil. İşin önemli bir kısmı nişasta ve nişasta türevlerinde. Pancarın ve mısırın içindeki nişasta işlenince glikoz şuruplarına, sanayinin kullandığı çeşitli bileşenlere, hatta kağıt ve tekstil gibi alanlarda işe yarayan ürünlere dönüşüyor. Rafta gözükmeyen ama gıdadan kağıda kadar pek çok sektörün arka mutfağında duran bir iş kolu bu.

Bu çeşitlenme tesadüf değil. Tek başına şekere yaslanan bir şirket, şeker fiyatı çakıldığında savunmasız kalır. Tereos yıllar içinde nişasta, tatlandırıcı türevleri ve yan ürünlerle gelirini birden çok ayağa yaymaya çalıştı. Mantık basit. Bir kolun kötü gittiği dönemde başka bir kol nakit üretsin, kooperatif bütün yumurtalarını aynı sepete koymasın.

Şu basit tablo şirketin nerede durduğunu özetlemeye yardımcı oluyor.

Bu yapı Tereos'u tek ürünlü bir oyuncudan çok, tarımsal hammaddeyi çok yönlü işleyen bir gruba dönüştürüyor. Yine de şirketin kalbi her zaman şekerde attı ve dış dünya onu öncelikle bir şeker devi olarak tanıdı.

Fiyat döngüsü ve kooperatifin sırtındaki yük

Şeker, emtia dünyasının en oynak ürünlerinden biri. Fiyatı yıllar içinde geniş bir bant içinde gidip geliyor. Brezilya'da hasat bol gelirse dünyaya şeker yağıyor ve fiyat düşüyor. Kuraklık vurursa ya da kamışın bir kısmı etanole kayarsa arz daralıyor ve fiyat fırlıyor. Buna bir de döviz kurları, navlun maliyetleri ve devlet politikaları ekleniyor.

Tereos bu döngünün tam ortasında oturuyor ve döngünün her aşaması doğrudan çiftçi üyenin cebine yansıyor. Fiyat yüksek olduğunda kooperatif kazanıyor, pancara iyi bedel ödüyor, üye memnun oluyor. Fiyat dibe vurduğunda ise zarar ediliyor, fabrikalar sorgulanıyor, kimi tesisler kapanıyor ve çiftçiye verilen pancar fiyatı geriliyor. Kota sonrası dönemde bu iniş çıkışlar daha da sertleşti.

Bu yüzden Tereos'un öyküsü aslında bir denge öyküsü. Bir tarafta dünya çapında rekabet etme isteği, öbür tarafta binlerce küçük ortağın gelirini koruma sorumluluğu. Şirket kota sonrası dönemde maliyetlerini kısmaya, borcunu hafifletmeye ve hangi işin gerçekten para kazandırdığını yeniden tartmaya yöneldi. Korunaklı yıllarda büyümüş bir yapının, çıplak rekabete uyum sağlamayı öğrenme süreci hala sürüyor.

Tereos bugün emtia masasında nerede duruyor

Bütün bunları bir araya koyunca ortaya ilginç bir oyuncu çıkıyor. Tereos, dünyanın en büyük şeker üreticilerinden biri olmasına rağmen bir holding değil, sahibi çiftçi olan bir kooperatif. Avrupa pancarıyla Brezilya kamışını aynı çatı altında birleştiren, şekerin yanında etanol ve nişasta da üreten, gıda ile enerji arasında köprü kuran çok yönlü bir grup.

Bir analist için Tereos, Avrupa şeker reformunun canlı bir vaka çalışması. Korunaklı bir piyasanın nasıl açıldığını, bir devin çıplak rekabette nasıl zorlandığını ve kooperatif yapısının hem ne kadar dayanıklı hem de ne kadar hantal olabileceğini bu şirkette okumak mümkün. Pancar tarlasından dünya borsasına uzanan bu yol, modern tarım emtiasının bütün gerilimlerini içinde taşıyor.

Tereos'un asıl önemi belki de şurada. Bir avuç çiftçinin elindeki yerel bir yapının nasıl olup da küresel bir emtia oyuncusuna dönüştüğünü ve bunu yaparken hem kazancı hem de acıyı tabana yaydığını gösteriyor. Şeker fiyatının her hareketi, kuzey Fransa'daki bir pancar üreticisinin gelirine ve Brezilya'daki bir kamış tarlasının kaderine aynı anda dokunuyor. İşte Tereos tam da bu bağı temsil ediyor.