Çoğu zaman piyasada bir yöne bahis oynarsın. Petrol çıkacak dersin alırsın, düşecek dersin satarsın. Ama bazen önünde öyle bir an durur ki yönü kestiremezsin, sadece bir şeyden eminsindir. Fiyat yerinde durmayacak. Yarın bir karar açıklanacak, bir rapor çıkacak ve piyasa ya yukarı fırlayacak ya aşağı çakılacak, hangisi belli değil ama kıpırtısız kalmayacağı kesin. İşte straddle tam da bu sezgiyi paraya çevirir. Aynı anda hem alım hem satım opsiyonu satın alırsın, ikisi de aynı kullanım fiyatından, aynı vadeden. Böylece fiyat hangi yöne koşarsa koşsun, yeterince sert koştuğunda kazanırsın. Yönü değil, hareketin büyüklüğünü satın almış olursun. Türkçede buna kabaca çatallama da denebilir ama piyasanın diline straddle adıyla yerleşti.
Yön değil oynaklık bahsi ne demek
Klasik bir opsiyon alıcısı bir taraf tutar. Alım opsiyonu alan yukarıyı bekler, satım opsiyonu alan aşağıyı. Straddle kuran ise iki tarafı birden tutar, çünkü asıl derdini yön oluşturmaz. Onun bahsi tek bir soruya iner. Fiyat, opsiyonlara ödediğim primden daha fazla yol alacak mı?
Bunu şöyle düşün. İki opsiyona birden prim ödersin, bu senin maliyetin. Fiyat sabit kalırsa ikisi de işe yaramaz, primin erir, kaybedersin. Ama fiyat yeterince uzağa giderse bir bacak öyle kazanır ki hem kendi primini hem öteki bacağın boşa giden primini karşılar, üstüne kar bırakır. Yani straddle aslında oynaklık üzerine bahis oynar. Sen piyasanın beklediğinden daha büyük bir dalgalanma yaşanacağını düşünüyorsan bu pozisyonu kurarsın.
Burada örtük oynaklık devreye girer. Opsiyon primleri, piyasanın gelecekteki dalgalanmaya dair beklentisini içinde taşır. Eğer örtük oynaklık düşükse, yani opsiyonlar ucuzsa, straddle de ucuza kurulur. Sen büyük hareket beklerken piyasa sakin fiyatlıyorsa, bu senin lehine bir uçurum açar. Tersine örtük oynaklık şişmişse straddle pahalı kurulur, fiyatın çok daha sert hareket etmesi gerekir ki başa baş çıkasın.
Emtiada haber öncesinin klasik kurulumu
Emtia piyasası takvimle yaşar. Belirli günlerde öyle açıklamalar gelir ki fiyatı bir anda sallar. Enerji tarafında üretici toplantıları, stok verileri, jeopolitik kararlar bunu yapar. Tarım tarafında rekolte tahminleri, ekim alanı raporları, hava durumu güncellemeleri aynı işi görür. Bu tarihleri herkes önceden bilir, takvime bakar, tedirginlikle bekler.
İşte straddle tam da bu anlara çare olsun diye doğdu. Diyelim ki büyük bir petrol üreticisi grubunun toplantısı yaklaşıyor. Toplantı arzı kısma kararı verirse fiyat fırlar, kısmazsa ya da beklentiyi karşılamazsa çöker. Sen bu toplantının sonucunu kestiremezsin, kimse kestiremez. Ama sonucun ne olursa olsun fiyatı sert oynatacağını bilirsin. O zaman toplantıdan birkaç gün önce straddle kurarsın. Kararın yönü seni ilgilendirmez, sadece çıkacak haberin büyüklüğüne oynarsın.
Aynısı tarım raporları için geçerli. Önemli bir hasat tahmininin açıklanacağı gün, buğdayda ya da mısırda piyasa nefesini tutar. Rapor beklenenden düşük rekolte gösterirse fiyat zıplar, bol rekolte gösterirse iner. Yatırımcı raporu okumadan önce yönü bilemez ama raporun fiyatı kımıldatacağına emindir. Straddle bu belirsizliği bir fırsata çevirir.
İki bacağın anatomisi
Straddle'ın iki ayağı var ve ikisi de aynı noktadan başlar. Birinci ayak alım opsiyonu, ikinci ayak satım opsiyonu. İkisinin kullanım fiyatı aynıdır, genelde o anki piyasa fiyatına en yakın seviyeden seçilir. İkisinin vadesi de aynıdır. Bu yüzden buna düz straddle denir, iki bacak tam aynı zeminde durur.
Alım bacağı yukarı yönlü hareketi yakalar. Fiyat kullanım seviyesinin epeyce üstüne çıkarsa, bu bacak değerlenir ve kazandırır. Satım bacağı aşağı yönlü hareketi yakalar. Fiyat kullanım seviyesinin epeyce altına inerse, bu sefer satım bacağı parlar. Her durumda bir bacak kazanır, öteki bacak ödediğin primi yutar. Senin karın, kazanan bacağın kaybeden bacağı ve toplam maliyeti aşmasına bağlıdır.
Bu kurulumun güzelliği zararının baştan belli olmasıdır. En kötü senaryoda kaybedeceğin tek şey, iki opsiyona ödediğin toplam primdir, ne bir kuruş fazlası. Fiyat tam kullanım seviyesinde takılıp kalırsa iki bacak da boşa düşer ve primin tamamı buharlaşır. Ama yukarı potansiyelin teorik olarak sınırsız, aşağı potansiyelin de fiyat tabana inene kadar geniştir. Riskin sabit, kazancın açık uçlu.
Başa baş noktaları nasıl çıkar
Straddle kuran herkesin kafasında iki sihirli sayı durur. Bunlara başa baş noktaları denir. Üstteki başa baş, fiyatın bu seviyenin üzerine çıkması halinde kara geçtiğin noktadır. Alttaki başa baş ise fiyatın bu seviyenin altına inmesiyle kara geçtiğin noktadır. İkisinin arası senin zarar bölgendir, fiyat orada kalırsa kaybedersin.
Hesabı çok basittir. Üstteki başa baş, kullanım fiyatına ödediğin toplam primi eklersin. Alttaki başa baş, kullanım fiyatından toplam primi çıkarırsın. Bu iki çizgi arasındaki mesafe, fiyatın başa baş çıkmak için kat etmesi gereken minimum yoldur. Mesafe ne kadar genişse, piyasanın o kadar sert hareket etmesi gerekir.
İşte straddle kurarken asıl soru budur. Piyasa, başa baş noktalarımı aşacak kadar oynayacak mı? Eğer toplam prim çok pahalıysa, başa baş çizgileri birbirinden çok uzaklaşır ve kazanmak için olağanüstü bir hareket gerekir. Prim ucuzsa çizgiler yakınlaşır, mütevazı bir hareket bile seni kara taşır. Bu yüzden tecrübeli bir gözcü straddle kurmadan önce her zaman primi geçmiş haber hareketleriyle kıyaslar. Bu emtia, geçen sefer benzer bir raporda ne kadar oynamıştı diye sorar.
Örnek bir hesap
Rakamla görelim, taşlar yerine otursun. Diyelim ki ham petrolün spot fiyatı varil başına 80 dolar ve önümüzdeki hafta büyük bir üretici toplantısı var. Sen kararın yönünü bilmiyorsun ama fiyatı sert oynatacağına inanıyorsun. Kullanım fiyatı 80 dolar olan, aynı vadeli bir alım ve bir satım opsiyonu alıyorsun.
Alım opsiyonunun primi varil başına 3 dolar, satım opsiyonunun primi de varil başına 3 dolar diyelim. Toplam maliyetin varil başına 6 dolar olur. Şimdi başa baş noktaların ortaya çıkar.
| Durum | Hesap | Sonuç |
|---|---|---|
| Üst başa baş | 80 + 6 | varil 86 dolar |
| Alt başa baş | 80 − 6 | varil 74 dolar |
| Maksimum zarar | toplam prim | varil 6 dolar |
Bu tablo sana piyasayı okutur. Fiyat toplantıdan sonra 86 doların üstüne çıkarsa ya da 74 doların altına inerse kara geçersin. 74 ile 86 arasında bir yerde kapanırsa zarardasın, tam 80 dolarda kalırsa altı dolarlık primin tümünü kaybedersin.
Şimdi senaryoları oynatalım. Toplantı sürpriz bir arz kısıntısı açıkladı ve fiyat 92 dolara fırladı. Alım bacağın 12 dolar değer kazandı, satım bacağın sıfırlandı. 12 dolardan 6 dolarlık maliyeti düşersin, varil başına 6 dolar net kar. Tersini düşün, toplantı hayal kırıklığı yarattı ve fiyat 70 dolara çöktü. Bu sefer satım bacağın 10 dolar kazandırdı, alım bacağın yandı. 10 dolardan 6 dolar maliyeti çıkar, varil başına 4 dolar kar. Yön ne olursa olsun, hareket yeterince büyük olduğu sürece kazandın.
Ama bir de şu senaryo var. Toplantı beklendiği gibi geçti, hiçbir sürpriz çıkmadı ve fiyat 81 dolarda kapandı. Alım bacağın sadece 1 dolar etti, satım bacağın değersiz. Topladığın 1 dolara karşılık 6 dolar ödemiştin, varil başına 5 dolar zarardasın. Straddle'ın acı yüzü budur. Büyük hareket gelmezse, beklerken ödediğin prim seni yer.
Oynaklık ezilmesi tuzağı
Burada straddle kuranların en sık düştüğü tuzak yatar. Haberin yaklaştığı günlerde örtük oynaklık şişer, çünkü herkes büyük bir hareket bekler ve opsiyonlar pahalanır. Sen tam bu pahalı dönemde straddle kurarsan, primi tepe noktasından ödemiş olursun. Sonra haber açıklanır, belirsizlik dağılır ve örtük oynaklık bir anda söner. Buna oynaklık ezilmesi denir.
Sorun şu ki bu sönme senin opsiyonlarını da vurur. Fiyat haberden sonra biraz oynasa bile, oynaklık ezilmesi primlerden o kadar çok değer çeker ki straddle'ın beklediğin kadar kazandırmaz. Yani fiyat doğru yönde hareket eder ama sen yine de zarar edebilirsin, çünkü pozisyonu kurarken oynaklığı fazla pahalı satın almışsındır.
Bu yüzden işini bilen bir tüccar straddle'ı haberden hemen önce değil, oynaklık henüz şişmemişken kurmaya çalışır. Sakin bir dönemde, piyasanın yaklaşan riski henüz tam fiyatlamadığı bir anda girer. Böylece hem primi ucuza kapar hem de haber yaklaştıkça oynaklığın şişmesinden ek kazanç sağlar. Straddle'da zamanlama, çoğu zaman yön tahmininden bile önemlidir.
Piyasa hafızası. Büyük üretici toplantıları ya da kritik tarım raporları öncesinde opsiyon masaları straddle talebiyle dolar. Yatırımcılar kararın yönünü tahmin etmek yerine, açıklamanın fiyatı ne kadar sert oynatacağına bahis oynar. Toplantı sabahı örtük oynaklık tavana dayanır, karar çıkar çıkmaz da bir balon gibi söner. Yönü doğru tahmin edenler bile, oynaklık ezilmesini hesaba katmazlarsa karsız kalabilir.
Straddle ile akrabası strangle
Straddle'ın bir kuzeni var, adı strangle. İkisi de hem alım hem satım alır, ikisi de oynaklığa oynar ama bir farkla. Strangle'da iki opsiyonun kullanım fiyatı aynı değildir. Alım opsiyonu piyasa fiyatının biraz üstünden, satım opsiyonu biraz altından seçilir. Yani iki bacak birbirinden uzaklaşır.
Bunun pratik sonucu şudur. Strangle daha ucuza kurulur, çünkü piyasa fiyatından uzak opsiyonlar daha az prim ister. Ama karşılığında başa baş noktaları da daha geniş açılır. Yani strangle kuran daha az öder ama kazanmak için fiyatın daha da sert oynamasını bekler. Straddle pahalı ama daha çabuk kara geçer, strangle ucuz ama daha büyük hareket ister.
Hangisini seçeceğin beklentine bağlıdır. Çok büyük bir patlama bekliyorsan strangle ucuzluğuyla cazip gelir. Orta ölçekli ama kesin bir hareket bekliyorsan straddle daha güvenli durur. İkisi de aynı felsefenin iki tonudur. Yön değil, hareketin büyüklüğü.
Sahada straddle'ı kim kurar
Straddle herkesin işi değildir, ona özel bir bakış gerekir. En çok oynaklık tüccarları kullanır, yani fiyatın yönüyle değil dalgalanmasıyla para kazanmaya çalışanlar. Bunlar örtük oynaklığın gerçekleşen oynaklığa göre ucuz mu pahalı mı olduğunu sürekli kovalar. Örtük düşükken straddle alır, örtük şişmişken tersine straddle satarlar.
Bir de korunmak isteyenler vardır. Diyelim ki bir tüccarın elinde fiziki bir pozisyon var ve yaklaşan bir haberin onu hangi yöne vuracağını bilmiyor. Straddle bir tür çift taraflı sigorta gibi iş görür, fiyat hangi yöne kaçarsa kaçsın bir bacak onu korur. Bu kullanım daha çok büyük belirsizlik anlarında, sonucu tahmin edilemez kararların eşiğinde devreye girer.
Ama unutmamak gerekir, straddle satan tarafın da bir mantığı vardır. Straddle alan büyük hareket beklerken, straddle satan piyasanın boşuna paniklediğini, haberin aslında sönük geçeceğini düşünür. O, iki opsiyonun primini cebine atar ve fiyatın yerinde sayacağına oynar. Piyasada her straddle alıcısının karşısında, oynaklığın abartıldığına inanan bir satıcı durur. İşte bu yüzden straddle, emtia opsiyon dünyasının en saf oynaklık bahsidir. Yönü unut, sadece şunu sor. Piyasa, beklediğinden daha mı sert oynayacak, yoksa daha mı sakin?
