| Künye | |
| Değerleme | Platts PLV (FOB Avustralya) |
| Ürün | premium düşük-vol koklaşabilir kömür |
| Birim | ton başına dolar |
| Alıcı | çelik üreticileri |
Dünyada çelik üretmek istiyorsanız iki ham maddeye ihtiyacınız var. Biri demir cevheri, diğeri de kömür. Ama her kömür olmaz. Premium HCC, yani Avustralya menşeli premium koklaşabilir kömür, bu işin en tepedeki ham maddesi. Fiyatını Platts denen fiyat raporlama ajansının yayımladığı PLV (premium low-vol) değerlemesi belirler, Avustralya limanında gemiye yüklenmiş halde, ton başına dolar olarak. Alıcı tarafında neredeyse her zaman çelik üreticileri var, çünkü bu kömürün başka bir işe yaraması pek mümkün değil.
Koklaşabilir kömür termik kömürden başka bir şey
İşin en çok karıştırılan tarafı buradan başlıyor. Çoğu insan "kömür" deyince elektrik santrallerinde yakılan, ısı versin diye kullanılan kömürü düşünür. O termik kömür. Premium HCC ise yakmak için değil, kimyasal bir dönüşüm için var.
Koklaşabilir kömür fırına girince yanmıyor, önce eriyip sonra yeniden katılaşıyor ve gözenekli, sert, neredeyse saf karbon bir madde olan koka dönüşüyor. Yani burada kömürü ısı kaynağı olarak değil, demiri arındıracak bir kimyasal araç olarak kullanıyorsunuz. Bu yüzden iki ürünün fiyatları arasında uçurum var. Termik kömür ton başına 100 dolar bandında gezerken premium koklaşabilir kömür çok daha pahalı, çünkü her kömür damarı bu işe yaramıyor. Doğada koklaşma özelliğine sahip kömür nadir, üstelik içindeki uçucu madde oranı, kül miktarı, kükürt seviyesi gibi onlarca parametre tam tutmak zorunda.
Yüksek fırının kalbindeki girdi
Klasik çelik üretiminin merkezinde yüksek fırın var. Bu fırına üç şey atılıyor. Demir cevheri, kireçtaşı ve kok. Kokun burada iki görevi birden var ve bu yüzden kolayca yerine bir şey konulamıyor.
Birincisi, kok yanarak fırını çalıştıracak ısıyı sağlıyor. İkincisi ve asıl önemli olanı, demir cevherindeki oksijeni çekip alıyor, yani indirgeme yapıyor. Demir cevheri aslında demir oksit, içinden oksijeni söküp atmadan saf demir elde edemezsiniz. İşte kokun karbonu o oksijeni kapıp karbon monoksit ve karbondioksit halinde uçuruyor, geriye sıvı demir kalıyor.
Bir de fiziksel bir görev var. Yüksek fırın devasa bir kule ve içine yığılan cevher, kömür, kireçtaşı kütlesinin altında hava geçecek boşlukların kalması lazım. Kok yeterince sert olmazsa bu yığının altında ezilir, fırın tıkanır. Premium HCC'nin sertliği bu yüzden para ediyor.
PLV neden zirvedeki referans
Koklaşabilir kömürün tek bir çeşidi yok. Uçucu madde oranına göre düşük-vol, orta-vol, yüksek-vol diye ayrılıyor, kül ve kükürt oranına göre de premium ya da standart sayılıyor. Tüm bu yelpazenin en üstünde premium low-vol oturuyor.
PLV, düşük uçucu maddeli, düşük küllü, düşük kükürtlü kömürü tanımlıyor. Çelikçinin en sevdiği harman bu, çünkü en sert, en dayanıklı koku veriyor ve fırında en az sorun çıkarıyor. Piyasada başka harmanların fiyatı genelde PLV'ye göre konuşuluyor. Bir kömür "PLV eksi 20 dolar" diye fiyatlanıyorsa, herkesin aklındaki çıpa o premium low-vol rakamı. Yani PLV sadece bir kömür çeşidinin fiyatı değil, tüm koklaşabilir kömür piyasasının ortak dili.
Avustralya neden bu kadar baskın
Koklaşabilir kömür birkaç ülkede çıkıyor ama deniz yoluyla ticareti yapılan, yani kendi sınırını aşıp dünyaya satılan kısmında Avustralya açık ara önde. Bunun nedeni jeoloji. Queensland eyaletindeki Bowen Havzası, dünyanın en kaliteli koklaşabilir kömür damarlarına sahip. Düşük kül, düşük kükürt, yüksek koklaşma kabiliyeti, hepsi bir arada.
Üstelik bu havza limanlara yakın. Kömür madenden çıkıyor, demiryoluyla Queensland kıyısındaki terminallere taşınıyor, oradan gemiye yükleniyor ve Asya'ya gidiyor. Hindistan, Japonya, Güney Kore, Tayvan ve Çin yıllarca bu kömürün en büyük alıcıları oldu.
| Ülke | Deniz yolu koklaşabilir kömür ihracatındaki yeri |
|---|---|
| Avustralya | Pazarın en büyük bölümü, premium kalitenin merkezi |
| ABD | İkinci büyük tedarikçi, daha çok yüksek-vol ürünler |
| Kanada | Batı Kanada premium grade, Asya'ya satıyor |
| Rusya | Yükselen tedarikçi, daha çok Çin'e yönelmiş |
| Moğolistan | Sadece kara yoluyla, neredeyse tamamı Çin'e |
Talep ucunda kim var
Premium HCC'nin alıcısı dar bir kesim. Elektrik üreticisi almıyor, ısınmak için kimse almıyor. Sadece yüksek fırınla çelik üreten entegre tesisler alıyor.
Bu da kömürün fiyatını doğrudan çelik talebine bağlıyor. Çin'in inşaat sektörü, Hindistan'ın altyapı yatırımları, otomotiv üretimi, beyaz eşya, hepsi ucundan kıyısından bu kömüre dokunuyor. Çelik talebi canlanınca yüksek fırınlar tam kapasite döner, kömür talebi fırlar. Talep sönünce fırınlar bakıma çekilir, kömür yığılır.
Bir de uzun vadeli bir gölge var. Elektrik ark ocağı denen alternatif çelik üretim yöntemi hurda demiri eritiyor ve koka hiç ihtiyaç duymuyor. Karbon ayak izini düşürmek isteyen ülkeler yavaş yavaş bu tarafa kayıyor. Ama dünyanın büyük çelik üretimi hala yüksek fırına dayalı, dolayısıyla premium HCC'nin alıcısı henüz tükenmiş değil.
Fiyat nasıl iki parçaya bölündü
Şimdi işin en ilginç kısmına geliyoruz. Bir emtianın aynı anda iki ayrı fiyattan işlem görmesi normalde olacak iş değil. Birinin ucuz, diğerinin pahalı kaldığı yerde tüccarlar araya girer, ucuzdan alıp pahalıya satar ve fiyatları yeniden birbirine yaklaştırır. Buna arbitraj deniyor. Ama 2020'de bu mekanizma kırıldı.
Piyasa hafızası. 2020 sonunda Çin, Avustralya kömürüne resmi adı konmamış bir ithalat yasağı getirdi. O güne kadar tek bir dünya fiyatı vardı, ama yasak bunu ikiye çatalladı. Avustralya'nın premium HCC fiyatı ile Çin'in iç piyasa fiyatı birbirinden koptu, çünkü gümrüklerde bekleyen Avustralya gemileri Çin'e giremiyordu. Avustralya kömürü Hindistan başta olmak üzere başka pazarlara yöneldi ve 2022'de fiyat ton başına 670 dolar gibi tarihi bir seviyeyi gördü.
Bu çift fiyat olayı emtia dünyasında ders kitaplık bir örnek. Normalde fiyat farkı kapanması gerekirken siyasi bir engel arbitrajı imkansız hale getirdi. Çinli çelikçiler içeride pahalıya, Avustralya'dakiler dışarıda yine farklı bir fiyata alışveriş yaptı. Yasak fiilen 2023'te gevşeyince iki fiyat tekrar birbirine yaklaşmaya başladı ama o dönem, bir emtia akışını siyasetin nasıl bükebileceğini herkese gösterdi.
Avustralya'nın yeni adresleri
Çin kapısı kapanınca Avustralya kömürünün gideceği yer Hindistan oldu. Hindistan zaten çelik üretimini hızla büyütüyordu ve yerli koklaşabilir kömürü hem az hem kalitesiz. Avustralya'dan boşalan tonajı kapmak Hindistanlı çelikçiler için fırsattı.
Bu kayma kalıcı bir iz bıraktı. Avustralya artık tek bir büyük alıcıya bel bağlamanın riskini gördü ve müşteri tabanını çeşitlendirdi. Japonya ve Güney Kore gibi köklü alıcılar zaten yerindeydi, Hindistan'ın iştahı eklenince Çin'in eksikliği daha az hissedildi. Çin tarafında ise Moğolistan ve Rusya kömürü açığı doldurmaya çalıştı.
Çelik marjı bağlantısı
Premium HCC fiyatını anlamak için tek başına kömüre bakmak yetmiyor, çeliğin para kazanıp kazanmadığına da bakmak lazım. Çünkü kömür çelikçinin maliyeti, çelik fiyatı da geliri.
Bir çelik üreticisi sıcak haddelenmiş sac satıyor diyelim. O sacın fiyatından demir cevheri ve koklaşabilir kömür maliyetini çıkardığında eline kalan kabaca onun marjı. Kömür pahalanırken çelik fiyatı yerinde sayıyorsa marj eriyor, üretici fırını yavaşlatmaya başlıyor. Bu da dönüp kömür talebini düşürüyor. Tersine, çelik fiyatları uçarken üretici kömüre ne öderse ödesin üretmeye devam ediyor, çünkü her ton çelik kâr getiriyor.
Bu yüzden premium HCC fiyatını izleyen tüccarlar bir gözlerini hep çelik marjında tutuyor. Kömür tek başına bir hikaye anlatmıyor, asıl hikaye yüksek fırının kâr edip etmediğinde.
Volatilite ve oynak doğası
Premium HCC, emtialar arasında en oynak fiyat eğrilerinden birine sahip. 2016'da bir tayfun Queensland'in demiryollarını vurunca arz aniden daralmış, fiyat birkaç hafta içinde katlanmıştı. 2022'de gördüğü 670 dolar da aynı oynaklığın eseri. Piyasa darken küçük bir aksaklık fiyatı uçuruyor, bollaşınca da hızla geri çekiliyor.
Bunun nedeni arzın esnek olmaması. Yeni bir kömür madeni açmak yıllar alıyor, hava şartları ve liman kapasitesi de sürekli devrede. Talep tarafında ise yüksek fırınlar bir kere yandı mı kolay kolay durdurulamıyor, çünkü fırını söndürüp yeniden yakmak çok pahalı. Yani üretici, kömür ne kadar pahalı olursa olsun bir noktaya kadar almak zorunda. Esnek olmayan arz ile esnek olmayan talep yan yana gelince fiyat en küçük dengesizlikte keskin sıçrıyor.
Geleceğe dair gölge
Uzun vadede premium HCC'nin önünde çelik sektörünün karbonsuzlaşma çabası duruyor. Hidrojenle çalışan, koka hiç ihtiyaç duymayan yeni çelik üretim yöntemleri geliştiriliyor. Avrupa bu konuda en istekli, birkaç pilot tesis çoktan kuruldu.
Ama bu dönüşüm yavaş. Dünyanın çelik üretim altyapısı on yıllar boyunca yüksek fırına yatırım yaptı ve bu tesislerin ömrü daha bitmedi. Üstelik koksuz çelik üretmek henüz çok pahalı. Dolayısıyla premium HCC, en azından önümüzdeki uzun yıllar boyunca çelik dünyasının vazgeçemeyeceği bir ham madde olarak kalacak. Yalnız alıcı coğrafyasının ve fiyatın siyasi şoklara ne kadar açık olduğunu 2020 olayı bir kere daha hatırlattı.
