Paslanmaz 304 (Nikel-Krom Surcharge)

Mutfağınızdaki çatal bıçak takımına, evyenize, asansör kapısına ya da süt fabrikasındaki o pırıl pırıl tanklara bakın. Büyük ihtimalle hepsinin ortak bir akrabası var, 304 paslanmaz çelik. Paslanmaz dünyasının en yaygın, en çok dökülen, en "her işe yarar" kalitesi bu. İçinde yüzde 18 krom, yüzde 8 nikel taşıdığı için sektörde kısaca "18/8" diye de anılır. Ama bizi asıl ilgilendiren kısım fiyatlamasında saklı. Çünkü 304'ün etiketindeki rakam, sıradan bir çelik gibi tek parça değil. İki katmandan oluşur ve ikinci katman, dünyanın öbür ucundaki bir metal borsasının kaprislerine göre sürekli oynar.

304 tam olarak ne işe yarar

Paslanmaz çeliği paslanmaz yapan şey krom. Yüzeyde gözle görülmeyen, ince bir krom oksit tabakası oluşur ve metali dış dünyadan yalıtır. Bu tabaka çizilse bile oksijenle temas edince kendini onarır. 304'teki yüzde 18 krom işte bu kalkanı sağlar. Nikel ise metale tokluk, şekil verilebilirlik ve geniş bir sıcaklık aralığında dayanıklılık katar. İkisi bir araya gelince ortaya hem korozyona dirençli hem de kaynak yapılabilen, kıvrılabilen, derin çekilebilen bir malzeme çıkar.

Bu yüzden 304'ü gıda ve içecek donanımlarında, mutfak gereçlerinde, mimari kaplamalarda, ilaç tanklarında, ısı eşanjörlerinde görürsünüz. Tuzlu, klorürlü ortamlarda zayıf kaldığı için deniz suyu ya da agresif kimyasal hatlarda yerini 316 alır. 316'nın 304'ten farkı, içine yüzde 2-3 bandında molibden girer. Molibden çukurcuk korozyonuna karşı ekstra zırh sağlar. Bu ayrım fiyatlama açısından da önemli, birazdan göreceğiz.

Fiyat neden ikiye bölünür

Sıradan bir inşaat demiri alırken tek fiyat ödersiniz. Paslanmazda durum farklı. Toplam fiyat iki parçadan kurulur. Birincisi taban fiyat, yani çeliğin demir matrisi, haddeleme, işçilik, enerji ve tedarikçinin marjı. Bu kısım nispeten yavaş kıpırdar. İkincisi alaşım surcharge'ı, yani içindeki pahalı metallerin o ayki piyasa maliyeti.

Surcharge'ın varlık sebebi basit. Nikel, krom ve molibden fiyatları çılgınca dalgalanır. Bir üretici "ton başına şu kadar" diye sabit fiyat verse ve nikel iki ayda yüzde 40 fırlasa, her siparişte zarar eder. Onun yerine taban fiyatı sabit tutar, metal maliyetini ayrı bir kalem olarak her ay yeniden hesaplayıp faturaya ekler. Böylece risk üreticiden alıcıya kayar. Avrupa'da Outokumpu, Aperam, Acerinox gibi büyük üreticiler her ayın başında kendi surcharge listelerini yayımlar ve o ay teslim edilecek siparişler bu rakama göre fiyatlanır.

Surcharge hesabı kabaca şöyle işler. Ton başına 304'te ne kadar nikel var, ne kadar krom var, bunların geçen ayın ortalama borsa fiyatı neydi, hepsi toplanıp bir referans değerin üzerine eklenir. Yani aslında çeliğin kendisini değil, içine gömülü metalleri ayrı ayrı satın alıyorsunuz.

Surcharge'ı asıl sallayan: nikel

304'ün içindeki üç alaşım elementi arasında fiyatı en sert hareket eden eleman, açık ara nikel. Krom görece istikrarlı, molibden 304'te yok denecek kadar az. Geriye nikel kalıyor ve nikelin fiyatı Londra Metal Borsası'nda, yani LME'de belirlenir.

LME nikel fiyatı yükseldiğinde 304'ün surcharge'ı da gecikmeli olarak yukarı gider. Düştüğünde aşağı iner. Bu yüzden paslanmaz alıcıları aslında iki piyasayı birden takip eder: bir gözleri çelik üreticisinin liste fiyatında, öbür gözleri LME nikel grafiğinde. Nikel haftalarca yatay seyrederse surcharge sakin kalır. Ama nikelde bir panik, bir arz şoku ya da spekülatif bir hücum olursa, bu dalga birkaç hafta içinde fatura masasına kadar gelir.

Burada gecikme önemli. Çoğu surcharge formülü önceki ayın ortalamasını baz alır. Yani bugün borsada nikel uçtuysa, siz bunu gelecek ayın faturasında hissedersiniz. Bu mekanizma normal zamanlarda yumuşatıcı görevi görür. Ama piyasa bir gecede çıldırırsa, gecikme yetmez.

Mart 2022: nikelin çıldırdığı hafta

İşte tam da bu yüzden 2022 baharı paslanmaz dünyasında hala konuşulur.

Piyasa hafızası. Mart 2022'de LME nikelinde tarihte eşi görülmemiş bir fiyat sıkışması yaşandı. Bir büyük üreticinin devasa açık pozisyonu ters tepince fiyat birkaç oturumda ton başına 100 bin doların üzerine, yani normalinin iki katına fırladı. Borsa işlemleri durdurdu ve günleri geri aldı. Bu şok doğrudan paslanmaz alaşım surcharge'ına yansıdı. 304 alıcıları bir gecede çok daha yüksek bir surcharge ile karşılaştı, bazı siparişler iptal edildi, bazı üreticiler fiyat vermeyi geçici olarak durdurdu ve tedarik zinciri günlerce şaşkın dolaştı.

Olayın özü şöyleydi. Nikel zaten Rusya kaynaklı arz endişesiyle gergindi. Üzerine büyük bir oyuncunun açığa sattığı pozisyonu kapatmak zorunda kalması binince, fiyat dikey bir çizgi çizdi. LME işlemleri askıya aldı, hatta bazı işlemleri iptal etti. Bu, borsaya olan güveni de sarstı.

Paslanmaz tarafında etki anlıktı. Surcharge formülü nikele bağlı olduğu için, üreticiler ya yeni fiyat veremedi ya da çok yüksek rakamlar koydu. Bir kamyon 304 sac sipariş etmiş bir imalatçı, malı teslim alacağı gün ödeyeceği surcharge'ın beklediğini çok aştığını gördü. Kimi alıcı siparişi iptal etti, kimi teslimatı erteledi, kimi de mecburen yüksek fiyatı yuttu. Aylarca süren bu belirsizlik, alaşım surcharge mekanizmasının ne kadar kırılgan olabileceğini herkese hatırlattı.

Endonezya ve nikel arzının yeni merkezi

Nikel hikayesinin son on yılını büyük ölçüde Endonezya yazdı. Ülke, dünya nikel arzının yarıdan fazlasını üretir hale geldi ve bu, paslanmaz çeliği doğrudan ilgilendirir.

Önemli kavram NPI, yani nikel pik demiri. Geleneksel olarak paslanmaz üreticileri saf nikel metali kullanırdı. Çinli ve Endonezyalı üreticiler ise düşük tenörlü nikel cevherinden doğrudan, içinde demir de bulunan ucuz bir alaşım üretmeyi öğrendi. NPI, paslanmaz çeliğe tam da gereken iki şeyi, nikeli ve demiri birlikte verdiği için maliyeti aşağı çekti.

Endonezya bu işi devlet politikasıyla büyüttü. Ham cevher ihracatını yasakladı, yatırımcıyı adada tesis kurmaya zorladı ve devasa entegre sanayi parkları kurdu. Sonuçta hem NPI hem paslanmaz çelik üretiminde dünyanın merkezi haline geldi. Bu bolluk yıllarca nikel fiyatına ve dolayısıyla 304 surcharge'ına aşağı yönlü baskı yaptı. 2022'deki o ani sıkışma, bu yapısal bolluk tablosunun içinde bir parantez gibi kaldı. Sıkışma bittikten sonra Endonezya arzı fiyatı yeniden gerçekçi seviyelere çekti.

Ama madalyonun öbür yüzü de var. LME, paslanmaz için kullanılan NPI ve nikel sülfat sınıfı malların tamamını teslim edilebilir kabul etmez. Borsada işlem gören saf metalle sahadaki gerçek nikel arzı arasında bir kopukluk oluşabilir. 2022'deki krizin bir nedeni de buydu. Kağıt üzerindeki pozisyonlar ile depodaki teslim edilebilir metal birbirini tutmuyordu.

Talep tarafı: paslanmaz nereye gidiyor

Paslanmaz çelik talebinin kalbi uzun süredir Çin'de atıyor. Dünya paslanmaz üretiminin yarısından fazlası Çin'de gerçekleşir ve aynı ülke en büyük tüketici konumunda. İnşaat, beyaz eşya, mutfak gereçleri, otomotiv ve giderek artan oranda enerji altyapısı bu talebi besler.

304 bu talebin omurgasını oluşturur, çünkü en çok yönlü kalite o. Yapısal bir parçaya da girer, dekoratif bir yüzeye de, bir gıda tankına da. Talep canlandığında üreticiler kapasiteyi zorlar, nikel iştahı artar, surcharge yukarı bakar. Talep zayıfladığında, örneğin inşaat yavaşladığında, hem taban fiyat hem surcharge gevşer.

Son yıllarda elektrikli araç pili tarafından gelen nikel talebi de denkleme yeni bir oyuncu kattı. Piller yüksek saflıkta nikel sülfat ister, paslanmaz ise daha kabaca NPI ile yetinir. İki sektör aynı cevher havuzundan beslendiği için, pil tarafındaki büyüme zaman zaman paslanmaz üreticisinin maliyetini de etkiler. Endonezya'nın devreye soktuğu yeni kapasite şimdilik iki talebi de karşılayacak gibi görünüyor, ama bu denge nikel fiyatının yönünü belirleyen en çok izlenen başlıklardan biri.

Alıcı bunu nasıl yönetir

304 satın alan bir imalatçı için en büyük baş ağrısı, surcharge'ın öngörülemezliği. Taban fiyat üzerinde pazarlık edebilirsiniz, ama surcharge size formülle dayatılır ve nikelin nereye gideceğini kimse bilemez.

Pratikte alıcılar birkaç yola başvurur. Büyük tüketiciler nikel maruziyetini LME üzerinden finansal olarak güvenceye alır, yani bir tür fiyat sigortası yaptırır. Bazıları surcharge'ın düştüğü aylarda stok yapar. Bazıları sözleşmeye tavan koymaya çalışır, ama üreticiler buna pek yanaşmaz. Küçük atölyeler ise çoğu zaman akışa kapılır, surcharge ne çıkarsa onu öder.

İşin özü, 304 paslanmaz aldığınızda aslında iki ayrı bahse giriyorsunuz. Birincisi çeliğin kendisi, ikincisi içine gömülü nikelin Londra'daki fiyatı. İkinci bahsin ne kadar vahşi olabileceğini görmek isteyen, 2022 Martına bakması yeterli. O hafta, sıradan bir mutfak tezgahının fiyatının bile aslında bir metal borsasının nabzına ne kadar bağlı olduğunu herkese gösterdi.