Nafta (Akdeniz)

Nafta, ham petrolü damıttığınızda ilk çıkan hafif sıvılardan biri. Renksiz, uçucu, kokusu keskin. Tek başına neredeyse hiçbir yerde tüketici karşısına çıkmaz, ama modern hayatın iki büyük kolunu besler. Ya bir petrokimya tesisine gider ve plastiğin, lastiğin, çözücünün hammaddesine dönüşür, ya da rafineride benzin havuzuna karışıp depoya akar. Akdeniz naftasının fiyatını Platts belirler ve piyasa bunu ton başına dolar üzerinden CIF (yani navlun ve sigorta dahil, alıcı limanına teslim) okur. Avrupa rafineri kuşağı, Akdeniz tankerleri ve Asya petrokimya talebi aynı sayının etrafında döner.

Hangi distilat, nereden geliyor

Damıtma kulesinde ham petrol ısıtıldığında bileşenler kaynama noktalarına göre ayrışır. En tepede gaz, hemen altında nafta, sonra benzin, gazyağı, dizel ve en dipte ağır artıklar oturur. Nafta bu sıralamada hafif uca yakın durur, yaklaşık 30 ile 200 santigrat arası kaynar.

Kabaca iki türü var. Hafif nafta (light naphtha) daha çok parafinik, yani zincir yapılı moleküller barındırır ve petrokimyada etilen üretmek için biçilmiş kaftan. Ağır nafta (heavy naphtha) ise aromatik ve naftenik yapıya daha yatkın, bu yüzden benzin tarafına ya da reforming ünitesine gider. Üreticinin elindeki ham petrolün cinsi, hangi tür naftanın ne kadar çıkacağını baştan belirler.

Tüccar için bu ayrım kuru bir kimya dersi değil, doğrudan para. Hafif ve ağır nafta arasındaki fiyat farkı, hangi son kullanımın o an daha aç olduğuna göre açılıp kapanır. Petrokimyacı parafinik hafif yükün peşinde koşarken, benzin harmancısı aromatik ağır yükü arar. Aynı tankerdeki iki farklı kalite, iki ayrı müşteri grubuna iki ayrı hikaye anlatır.

Akdeniz neden ayrı bir referans

Naftanın tek bir dünya fiyatı yok. Avrupa'nın kuzeybatısı (NWE, yani North West Europe) ayrı bir havza, Akdeniz ayrı, Asya bambaşka. Akdeniz havzasını özel kılan şey coğrafya. Kuzey Afrika rafinerileri, Karadeniz'den çıkan Rus ve Kazak yükleri, Ortadoğu'dan gelen tankerler ve Güney Avrupa'nın talep merkezleri hep bu denizde buluşur.

Akdeniz naftası çoğu zaman Kuzeybatı Avrupa fiyatına bir prim ya da iskonto ile bağlı hareket eder. İki havza arasındaki tanker akışı, navlun maliyeti ve bölgesel arz fazlası bu farkı her gün yeniden çizer. Türkiye, İtalya, İspanya ve Yunanistan rafinerileri bu fiyatın hem alıcısı hem zaman zaman satıcısı.

Etilen feedstock ucu

Naftanın en büyük müşterisi steam cracker denilen buhar parçalama üniteleri. Burada nafta yüksek sıcaklıkta parçalanır ve etilen, propilen, bütadien gibi temel petrokimya yapı taşları çıkar. Etilen tüm plastik zincirinin başlangıcı, dolayısıyla naftaya olan talebin büyük kısmı aslında plastik talebinin gizli yüzü.

Bir cracker'ın nafta yakması zorunlu değil. Aynı üniteye etan, propan ya da bütan da beslenebilir. İşte naftanın kaderini belirleyen rekabet tam burada başlar. ABD shale devrimiyle birlikte ucuz etan bollaşınca Amerikan cracker'ları büyük ölçüde etana geçti ve nafta talebinin merkezi giderek Asya'ya kaydı.

Naftanın bir avantajı var ama. Etan parçalandığında neredeyse sadece etilen çıkar, oysa nafta cracker'ı etilenin yanında propilen, bütadien ve aromatikler gibi bir sürü yan ürün de verir. Propilen fiyatı tavan yaptığında ya da bütadien sıkıştığında, nafta cracker'ı bu yan ürünlerden ekstra gelir toplar. Bu yüzden ucuz etan her zaman naftayı tahtından edemez, ürün yelpazesi geniş olan tesis nafta yakmaya devam etmekte fayda görür.

Çin ve Asya talebinin ağırlığı

Bugün nafta cracker'larının yoğunlaştığı yer Asya. Çin, Güney Kore, Japonya ve Tayvan hem dev petrokimya kapasitesi taşır hem de yeterli yerli etana sahip olmadığı için nafta ithal etmek zorunda. Bu yüzden Asya, deniz yoluyla taşınan naftanın en büyük çekim merkezi.

Özellikle Çin'in plastik ve tekstil sanayisinin nabzı, dünya nafta talebine doğrudan yansır. Çin'de yeni bir etilen kompleksi devreye girdiğinde ya da bir bayram öncesi üretim hızlandığında, talebin dalgası binlerce mil ötedeki Akdeniz tankerlerine kadar ulaşır. Asya cracker'ları iyi marj görürse Avrupa'dan ve Akdeniz'den doğuya nafta akışı artar, bu da Akdeniz fiyatını yukarı çeker.

Crack spread, naftanın gizli karnesi

Rafinericinin gözünde nafta tek başına bir fiyat değil, ham petrole göre nerede durduğu önemli. İşte bu farka crack spread denir. Naftanın varil fiyatı ile Brent gibi ham petrolün varil fiyatı arasındaki açıklık, naftanın o an değerli mi yoksa baş ağrısı mı olduğunu gösterir.

Normal şartlarda nafta ham petrolden pahalı işlem görür, çünkü onu üretmek için ham petrolü damıtmak, taşımak ve işlemek gerekir. Crack spread pozitif olduğunda rafineri keyifli, nafta ürettikçe para kazanır. Ama bu açıklık daraldığında ve hatta negatife döndüğünde işler tersine döner, naftayı üretmek rafineriye yük olmaya başlar.

Crack spread aynı zamanda rafineri için bir trafik lambası gibi çalışır. Açıklık genişse rafineri damıtma hızını artırır, çünkü her ton nafta kazanç getirir. Daraldığında ise ham petrolü daha değerli ürünlere kaydırmaya, naftayı en aza indirmeye bakar. Asya petrokimya marjları ile Avrupa benzin marjları aynı anda zayıfsa nafta crack'i hızla erir ve bu durum tüm tedarik zincirinde geriye doğru hissedilir.

Nafta ile LPG arasındaki köprü

Steam cracker'lar genelde tek bir hammaddeye kilitli değil. Birçoğu, belli oranlarda nafta ile LPG (sıvılaştırılmış petrol gazı, yani propan ve bütan) arasında geçiş yapabilecek esneklikte kurulu. Hangi besleme ucuzsa cracker ona kayar.

Bu yüzden nafta fiyatını yalnız başına okumak yanıltır. Propan ucuzladığında cracker operatörü naftadan propana döner ve nafta talebi geriler. Tersi olduğunda nafta yeniden gözde olur. Özellikle ABD'den ihraç edilen ucuz propanın Asya'ya akması, naphtha-propan rekabetini her mevsim canlı tutar. Kışın propan ısınma için kapılınca bu denklem yine değişir.

Benzin harmanı ucu

Naftanın ikinci büyük işi benzin. Ama ham nafta doğrudan depoya gidecek kalitede değil, oktanı düşük. Rafineri onu reforming ünitesinden geçirir ya da benzin havuzunda diğer bileşenlerle harmanlar (blending). Böylece istenen oktanı ve uçuculuğu yakalar.

Bu iki son kullanım, petrokimya ve benzin, naftayı sürekli birbiriyle yarışan iki talep kaynağına bağlar. Yaz aylarında araç trafiği artıp benzin marjı yükseldiğinde nafta harman tarafına çekilir. Petrokimya marjı parlıyorsa cracker'lar daha fazla kapışır. Naftanın günlük fiyatı çoğu zaman bu iki ucun hangisinin daha aç olduğuna göre şekillenir.

Piyasa hafızası

Piyasa hafızası. 2020 ilkbaharında COVID talep çöküşüyle birlikte nafta crack'i negatife düştü, yani nafta ham petrolden ucuza işlem gördü. İnsanlar evlerine kapanıp araçlar garajda kalınca benzin harmanı talebi buharlaştı ve naftanın bir ucu komple koptu. Geriye sadece petrokimya kaldı, çünkü plastik ve ambalaj talebi nispeten ayakta durdu. Petrokimya tesisleri bu fırsatı kaçırmadı, dipteki ucuz naftayı kaptı ve cracker'larını sonuna kadar nafta ile besledi.

Fiyatı kim, nasıl belirler

Akdeniz naftasının günlük değerlemesi Platts üzerinden yürür ve CIF bazında, alıcı limanına navlun ve sigorta dahil okunur. Birim ton başına dolar. Tüccarlar bu sayıyı Kuzeybatı Avrupa fiyatıyla, Asya fiyatıyla ve ham petrolün crack spread'iyle karşılaştırıp alım satım kararını verir.

İki havza arasındaki fiyat farkı bazen tankerleri batıdan doğuya yönlendirecek kadar açılır. Avrupa ya da Akdeniz'de nafta birikip Asya'da kıtlık varsa, fark navlunu karşıladığı anda yükler doğuya yola çıkar. Bu arbitraj akışı, naftayı küresel ölçekte tek bir nabza bağlayan damar.

Neden bu küçük distilatı izlemeli

Nafta, ekonominin iki ayrı koluna aynı anda dokunduğu için sıradan bir ara ürün olmaktan çıkar. Bir yandan plastik ve kimya sanayisinin ham gıdası, öbür yandan benzin deposunun gizli ortağı. Fiyatı yükseldiğinde hem ambalaj hem akaryakıt tarafında yankı bulur.

Bunun ötesinde nafta, küresel sanayinin ısısını ölçen sessiz bir termometre gibi çalışır. Asya cracker'ları talebi artırıyorsa, propan onunla yarışıyorsa, crack spread genişliyor ya da daralıyorsa, bu sinyaller naftanın günlük fiyatına işler. Bu yüzden Akdeniz'de yüzen sıradan görünen bir tanker dolusu nafta, aslında dünya talebinin küçük ama dürüst bir aynası.