HBIS Group

Çin çeliğini konuşurken akla genelde tek bir isim geliyor, Baowu. Ama Çin'in çelik gücü tek bir şirkete sığmıyor ve onun hemen yanında, çoğu zaman gölgesinde kalan ama en az onun kadar büyük bir başka dev duruyor. Adı HBIS Group, eski adıyla Hebei Iron and Steel. Merkezi Pekin'in hemen yanı başındaki Hebei eyaletinde, Shijiazhuang şehrinde. Kökleri 1937'ye, savaş öncesi Çin'in ilk ağır sanayi hamlelerine kadar uzanıyor. Bir emtia masasından bakınca HBIS'in özelliği şu. Bu şirket dünyanın en büyük çelik üreticilerinden biri olmakla kalmıyor, Çin devletinin elindeki kapasite fazlasını sınır ötesine taşıyan en cüretkar oyunculardan da biri. Yani HBIS'i okumak, Çin çeliğinin nasıl bir dış politika aracına dönüştüğünü okumak demek.

Onu ilginç kılan asıl mesele sahiplik yapısında. HBIS özel bir patronun değil, Hebei eyalet hükümetinin kontrolündeki bir devlet işletmesi. Arkasında doğrudan bir eyaletin gücü, dolaylı olarak da Pekin'in sanayi politikası duruyor. Bu çifte kimlik, hem dev bir üretici hem devletin uzantısı olması, onu küresel çelik sahnesinin en ağırlıklı ve en tartışmalı isimlerinden biri yapıyor.

Ne iş yapar, zincirde nerede durur

HBIS'in işi en yalın haliyle demir cevherini çeliğe çevirmek ve o çeliği hem Çin'in dev iç pazarına hem dünyaya satmak. Ama bu cümlenin altında büyük bir ölçek yatıyor. Şirket yılda kabaca kırk milyon tonun üzerinde çelik döküyor. Bu rakam tek başına pek çok ülkenin tüm yıllık çelik üretimini gölgede bırakacak büyüklükte. Yani HBIS küçük bir üreticinin değil, koca bir ekonominin iştahına denk üretim yapıyor.

Şirket bu çeliği sıvı ham demirden başlayarak üretiyor. Demir cevherini yüksek fırında kok kömürüyle eritip ham demir elde ediyor, sonra bunu çeliğe dönüştürüyor ve haddehanelerde işliyor. Ürün yelpazesi geniş. Bir tarafta yassı ürünler var, yani otomobil sacı, beyaz eşya levhası, gemi sacı gibi düz çelikler. Diğer tarafta uzun ürünler, inşaat demiri, profil, tel gibi yapı malzemeleri. Bir de özel çelikler var, yüksek mukavemetli, dayanıklı, belli sanayi dallarına özel dökülen ürünler. Bu çeşitlilik HBIS'i hem inşaat sektörüne hem otomotive hem ağır sanayiye aynı anda satış yapan geniş tabanlı bir üretici yapıyor.

Şirketi rakiplerinden ayıran bir nokta da otomotiv sacındaki iddiası. HBIS yıllar içinde yüksek katma değerli düz çelikte ciddi yatırım yaptı ve Çin'in büyüyen otomobil sanayisine tedarikçi oldu. Yani sadece tonajda değil, kalitenin yukarı ucunda da masada yer tutuyor.

Savaş öncesinden gelen köklü bir miras

HBIS'in kökleri sanıldığından çok daha eskiye gidiyor. Bugünkü dev yapının altında, 1937'de Hebei bölgesinde atılan ilk çelik temelleri yatıyor. O dönem Çin'in henüz sanayileşmemiş, dışa bağımlı, kırılgan bir ülke olduğu yıllar. Ağır sanayi kurmak hem ekonomik hem ulusal bir mesele olarak görülüyordu. Hebei eyaleti, başkent Pekin'e yakınlığı ve kömür yataklarına erişimiyle bu hamlenin doğal merkezlerinden biriydi.

Sonraki on yıllarda bölge Çin çeliğinin kalbi oldu. Hebei tek başına Çin çelik üretiminin önemli bir bölümünü karşılayan, ülkenin en yoğun çelik havzası haline geldi. Ama bu yoğunluk dağınıktı. Bölgede irili ufaklı onlarca tesis yan yana çalışıyor, çoğu küçük, verimsiz ve ayrı yönetiliyordu. Bugünkü HBIS, o dağınık tablonun tek bir devlet çatısı altında toparlanmasından doğdu.

Burada anlaşılması gereken nokta şu. HBIS bir günde kurulmuş tek bir fabrika değil. Hebei'nin köklü çelik tesislerinin, özellikle Tangshan ve Handan gibi merkezlerin devlet eliyle birleştirilmesiyle ortaya çıkan bir konsolidasyon ürünü. Şirketin geçmişi, Çin'in dağınık ağır sanayisini nasıl devlet eliyle disipline ettiğinin de bir özeti.

Kapasite fazlası krizi ve devlet eliyle büyüme

HBIS'in bugünkü dev kimliğini anlamak için Çin çeliğinin en sancılı dönemine, 2015 ve 2016 yıllarına bakmak gerekiyor. O yıllarda Çin çelik sektörü tam bir bunalımın içindeydi. Ülke onlarca yıl boyunca durmadan çelik fabrikası kurmuştu, çünkü hızlı büyüyen ekonomi, devasa inşaat patlaması ve sonu gelmez altyapı projeleri için bu kapasite gerekliydi. Ama inşaat yavaşladığında ortada ihtiyaçtan çok daha fazla çelik üretme gücü kaldı.

Sonuç ağırdı. Çelik fiyatları yerlerde sürünüyor, onlarca üretici zarar ediyor, sektör dev bir kapasite fazlası altında eziliyordu. Pekin bu fazlalığı yönetmek için iki kollu davrandı. Bir yandan eski ve kirli küçük fabrikaları kapatmaya başladı, bir yandan kalan üreticileri birkaç büyük şemsiye altında topladı. HBIS bu konsolidasyon dalgasının tam merkezindeydi.

Piyasa hafızası. Çin'in 2015 ve 2016 çelik kapasitesi fazlası krizi sırasında HBIS Group, devlet destekli konsolidasyon dalgasının bir parçası olarak bölgesel çelik üreticilerini bünyesine kattı ve ölçeğini büyüttü. Pekin dağınık ve zarar eden küçük tesisleri kapatırken, sağ kalan kapasiteyi HBIS gibi devlet devlerinin çatısı altında topladı. Böylece kriz, şirket için bir kayıp değil, bir büyüme fırsatına dönüştü.

Bu büyümenin sıradan bir şirket birleşmesinden farkı şu. Burada iki patron oturup pazarlık yapmadı. Karar yukarıdan, eyalet ve merkez hükümetin sanayi politikasından geldi. HBIS zayıf tesisleri kendi çatısı altına alırken hem ölçek kazandı hem de devlet, sektör üzerindeki kontrolünü sıkılaştırdı.

İç pazara sığmayan kapasiteyi dışarı taşımak

İşte HBIS'in asıl ilginç hamlesi tam bu noktada başlıyor. Konsolidasyonla daha da büyüyen şirketin elinde kocaman bir üretim gücü vardı ama Çin iç pazarı bu gücü tek başına kaldıramıyordu. İnşaat yavaşlamış, talep daralmıştı. Bir üretici bu durumda iki yol izleyebilir. Ya kapasitesini kısar ya da yeni pazarlar bulur. HBIS ikinci yolu seçti ve gözünü sınır ötesine dikti.

Çin devletinin o dönemki büyük dış politika vizyonu bu hamleyi besledi. Pekin, ülkenin sanayi gücünü dünyaya yaymayı, kendi şirketlerini yurt dışında stratejik varlıklara dönüştürmeyi hedefliyordu. HBIS bu vizyonun çelik ayağı oldu. İç pazarda baskı altındaki kapasite, yurt dışındaki fabrika alımlarıyla bir büyüme stratejisine dönüştü.

Bu strateji yalnızca çelik satmakla ilgili değildi. Yabancı bir ülkede fabrika sahibi olmak, o ülkenin sanayisinde söz sahibi olmak, oradaki tedarik zincirine ve istihdama dokunmak demek. HBIS sınır ötesine açıldıkça Çin çeliği bir mal olmaktan çıkıp bir nüfuz aracına dönüşmeye başladı. Devlet çeliği jeopolitiğinin özü burada.

Sırbistan hamlesi ve Avrupa'ya açılan kapı

HBIS'in en çok konuşulan dış hamlesi Sırbistan'da geldi. Şirket, ülkenin Smederevo kentindeki köklü çelik tesisini satın aldı. Bu fabrika Sırbistan için sıradan bir işletme değildi. Eski Yugoslavya döneminden kalma, bölgenin en büyük sanayi tesislerinden biri, on binlerce kişiye dolaylı ekmek veren, ülkenin ihracatında ağırlığı olan stratejik bir varlık. Tesis yıllardır zarar ediyor, kapanma tehlikesiyle boğuşuyordu. HBIS devreye girdiğinde fabrika yeniden ayağa kalktı.

Bu hamlenin Çin açısından anlamı büyük. Smederevo, HBIS'e Avrupa kıtasında bir çelik üssü kazandırdı. Avrupa Birliği'nin Çin çeliğine karşı uyguladığı anti damping vergileri düşünülünce, kıtanın içinde bir fabrikaya sahip olmak Çin için ithalat duvarlarını aşmanın bir yolu oldu. Sırbistan'da üretilen çelik, Çin'den gelen çelik gibi aynı engellere takılmıyor. Yani HBIS sadece bir fabrika almadı, Avrupa pazarına arka kapıdan giriş bileti aldı.

Sırbistan tarafında ise bu yatırım iki yüzlü bir hikaye. Bir yandan fabrika kurtuldu, istihdam korundu, ülke Çin sermayesinden memnun. Diğer yandan stratejik bir sanayi varlığı yabancı bir devletin eline geçti ve bölgede çevre kirliliği tartışmaları başladı. Smederevo hamlesi, Çin'in Balkanlar'a uzanan ekonomik nüfuzunun en somut sembollerinden biri oldu.

Güney Afrika ayağı ve cevher denklemi

HBIS'in dış yayılması Avrupa'yla sınırlı kalmadı. Şirket Güney Afrika'da da iz bıraktı. Ülkenin köklü çelik üreticisi Iscor'un bir döneminden kalan tesis varlıkları, Çin sermayesinin Afrika'daki çelik ilgisinin bir parçası oldu. Güney Afrika'nın önemi sadece bir pazar olmasından gelmiyor. Bu ülke aynı zamanda dünyanın en zengin maden yataklarından bazılarına ev sahipliği yapıyor ve çelik üretiminin hammaddesi olan demir cevheri açısından da kritik bir coğrafya.

Burada cevher denklemini anmak gerekiyor. HBIS, tıpkı diğer Çinli devler gibi, demir cevherinin büyük bölümünü dışarıdan satın alıyor. Çin'in kendi cevheri hem kıt hem düşük kaliteli, bu yüzden şirket Avustralya, Brezilya ve giderek artan ölçüde Afrika'dan cevher çekiyor. Afrika'da bir ayağa sahip olmak çelik satmanın ötesinde, tedarik zincirinin en başına yaklaşmak anlamına geliyor.

Bu da HBIS'in dış stratejisinin iki yönlü olduğunu gösteriyor. Bir yandan fazla kapasiteyi yeni pazarlara taşıyor, bir yandan da hammadde güvenliğini sağlama almaya çalışıyor. Güney Afrika tam bu kesişimde duruyor. Hem bir satış pazarı hem cevher kaynağına açılan bir kapı.

Devlet çeliği jeopolitiği

Bütün bu hamlelere geri çekilip bakınca ortaya net bir tablo çıkıyor. HBIS sadece bir şirket değil, Çin devletinin küresel çelik stratejisinin taşıyıcılarından biri. Aşağıdaki tablo şirketin yurt dışı ayaklarının ne anlama geldiğini sade biçimde özetliyor.

Bu tablonun jeopolitik okuması şöyle. Çin, iç pazarına sığmayan çelik gücünü dışarı taşırken bunu salt ticari bir hamle olarak yapmıyor. Her yabancı fabrika aynı zamanda bir nüfuz noktası. Sırbistan örneğinde Çin, Avrupa'nın göbeğinde bir sanayi varlığına ve oradaki istihdama dokunarak siyasi bir bağ kuruyor. Güney Afrika örneğinde hem bir pazara hem stratejik madenlere yaklaşıyor. Yani HBIS'in attığı her dış adım, Çin'in küresel ekonomideki ağırlığını artıran bir taş.

Bu durumun bir de gölge tarafı var. Çin çeliğinin dünyaya yayılması, yerli üreticileri olan ülkelerde rahatsızlık yaratıyor. Ucuz Çin çeliği bir pazara aktığında oradaki fabrikalar zorlanıyor, anti damping davaları açılıyor, ticaret gerginlikleri başlıyor. HBIS yabancı fabrikalar satın alarak bu duvarları aşmaya çalışsa da, küresel çelik dengesinde Çin'in ağırlığı her geçen yıl daha çok tartışma konusu oluyor.

Piyasa oyuncusu gözünden HBIS

Bir emtia masasından bakınca HBIS hem bir çelik üreticisi hem Çin sanayi politikasının doğrudan bir göstergesi. Şirketin fırınları tam kapasite çalışıyorsa, genelde Çin'de inşaat ve sanayi canlı gidiyor demek. Üretimi yavaşlıyorsa, çoğu zaman emlak sektörünün durgunluğu ya da iç talebin zayıflaması kapıyı çalıyor. Ama HBIS'i asıl özel kılan, kapasite fazlasını nasıl bir küresel yayılma stratejisine çevirdiği.

Şirketin gücü ölçeği, devlet desteği ve dış pazarlardaki köprü başları. HBIS sıkıştığında arkasında bir eyaletin, dolaylı olarak da Pekin'in ağırlığı duruyor. Ucuz krediye erişiyor, kriz dönemlerinde batma korkusu yaşamıyor, uzun vadeli hamleleri çeyreklik kar baskısı olmadan yapabiliyor. Zayıf noktası ise dışa bağımlı cevher tedariki, Çin'in kronik aşırı kapasite sorunu ve yurt dışı varlıklarının taşıdığı siyasi risk.

En büyük belirsizliği de şu. HBIS salt piyasa mantığıyla değil, Çin devletinin stratejik hesaplarıyla hareket ediyor ve bu hesaplar her zaman dışarıdan okunamıyor. Ama bir şey kesin. Çelik fiyatını, demir cevheri piyasasını ya da Çin'in küresel ekonomik nüfuzunu anlamak isteyen herkes Shijiazhuang'daki bu deve göz atmak zorunda. Çünkü HBIS attığı her adımla kendi geleceğini değil, Çin çeliğinin dünyaya nasıl yayıldığını da yazıyor.