DAP (Diamonyum Fosfat)

DAP fosfat gübrelerinin kralı. Açılımı diamonyum fosfat, içinde yüzde 18 azot ve yüzde 46 fosfor taşıyor. Yani tek tanede hem azot hem fosfor var, çiftçi bir torbayla iki besini birden tarlaya veriyor. Dünyada en çok ticareti yapılan fosfat ürünü bu. Buğdaydan mısıra, soyadan pirince kadar neredeyse her büyük tarladan geçiyor. Tarımın görünmez altyapısı diyebileceğimiz cinsten, kimse konuşmuyor ama olmadığında verim düşüyor.

Azot ve fosforu tek tanede toplamak

DAP'ın asıl numarası iki besini birleştirmesi.

Bitki büyümek için en çok üç şeye ihtiyaç duyuyor. Azot yaprak ve gövde gelişimini sürüyor. Fosfor kök gelişimini ve enerji aktarımını sağlıyor. Potasyum ise dayanıklılık ve su dengesi veriyor. DAP bu üçlünün ilk ikisini tek üründe sunuyor.

Bu yüzden ekim öncesi taban gübresi olarak çok seviliyor. Çiftçi tohumu toprağa koymadan önce DAP serpiyor, fide hem kök atarken fosfor buluyor hem ilk yapraklarını açarken azot. Tek geçişte iki iş bitiyor, bu da yakıt ve işçilik tasarrufu demek.

Granül halde geliyor, kabaca 2-4 mm tane. Suda iyi çözünüyor, depolaması kolay, makineyle serpmeye uygun. Tarladaki pratikliği onu standart hale getirdi.

Bu standartlaşma ticarette de işe yarıyor. Herkes aynı besin oranını bildiği için DAP dünyanın bir ucundan öbürüne aynı isimle alınıp satılıyor. Brezilyalı çiftçi de Hintli çiftçi de torbanın üstündeki rakamı görünce ne aldığını biliyor. Bu ortak dil sayesinde fosfat piyasası tek bir küresel havuz gibi davranıyor, bir bölgedeki kıtlık ötekine hızla yayılıyor.

Fosfat kayasıyla başlayan zincir

DAP üretmek için önce yerden fosfat kayası çıkarmak gerekiyor.

Fosfat kayası madenden geliyor, açılıp öğütülüyor. Sonra üzerine sülfürik asit dökülüp fosforik asit elde ediliyor. Bu fosforik asit DAP'ın bel kemiği. Ardından fosforik aside amonyak ekleniyor ve diamonyum fosfat oluşuyor. Reaksiyon basit gibi durur ama girdi zinciri uzun ve pahalı.

Yani bir ton DAP'ın arkasında üç ayrı emtia var. Fosfat kayası, amonyak ve sülfürik asit. Üçünden biri pahalanınca DAP da pahalanıyor.

Sülfürik asidin kendisi çoğunlukla kükürtten yapılıyor, kükürt de petrol ve gaz rafinasyonunun yan ürünü. Amonyak ise doğal gazdan üretiliyor. Demek ki DAP fiyatı dolaylı yoldan enerji fiyatlarına bağlı, gaz ve kükürt yükselince üretim maliyeti otomatik artıyor.

Bu zincir DAP'ı tuhaf bir konuma sokuyor. Bir tarım girdisi gibi görünüyor ama aslında enerji piyasasının uzantısı gibi davranıyor. Doğal gaz Avrupa'da fırladığında kıtanın amonyak tesisleri zarar etmemek için üretimi kısıyor, bu da fosfat gübresine kadar dalga dalga yansıyor. Çiftçi tarlada gaz fiyatını düşünmez ama torbanın etiketine o fiyat çoktan işlemiş oluyor.

Fas ve OCP, fosfatın merkez üssü

Fosfat kayası dünyada eşit dağılmıyor, çok yoğun bir coğrafyada toplanmış.

Bilinen küresel fosfat kayası rezervinin ezici çoğunluğu Fas'ta ve Batı Sahra'da. Bu da Fas'ı petrolde Suudi Arabistan'a benzetiyor, fark şu ki fosfatta tek ülkenin payı çok daha büyük. Ülkenin devlet şirketi OCP bu kaynağı yönetiyor ve küresel fosfat ticaretinin ağırlık merkezini elinde tutuyor.

OCP sadece kaya satmıyor, kayayı işleyip fosforik aside ve DAP'a çeviriyor, katma değerli ürün ihraç ediyor. Jorf Lasfar'daki dev kompleks dünyanın en büyük fosfat işleme tesislerinden. Fas hem madeni çıkarıyor hem nihai gübreyi satıyor, zincirin tamamına hakim.

Bu hakimiyet jeopolitik bir kart. Fosfat kayası kıt ve yeri değiştirilemez, gübre ise gıda güvenliğinin doğrudan parçası. Bir ülke dünyanın gıda zincirinin bu kadar kritik bir halkasını tutunca, fosfat sadece ticari değil stratejik bir konu haline geliyor.

Çin üretimde dev, ama ihracatta değişken

Çin dünya DAP üretiminin büyük dilimini yapıyor, üretici sıralamasında en üstte.

Ama Çin'in ihracatı kararlı değil. Pekin iç tarım maliyetlerini korumak için fosfat gübre ihracatına zaman zaman fren basıyor. Mantık şu, iç piyasada gübre pahalanırsa çiftçi zorlanır ve gıda fiyatı yükselir, o yüzden ihracatı kısıp ürünü ülke içinde tutuyorlar.

Bu müdahaleler küresel piyasayı doğrudan sallıyor. Çin malını dışarı vermeyi yavaşlatınca arz daralıyor, Hindistan ve Brezilya gibi büyük alıcılar başka kaynaklara koşuyor, fiyat yukarı zıplıyor. Dünyanın en büyük ihracatçısının musluğu kısması herkesi etkiliyor.

Piyasa hafızası. 2021 ve 2022 boyunca Çin iç fiyatları korumak için fosfat gübre ihracatına kısıtlama getirdi. Aynı dönemde yüksek doğal gaz ve kükürt maliyeti üretimi iyice pahalandırdı, amonyak ve sülfürik asit cephesi birden ateşlendi. DAP fiyatı ton başına 900 doları aşıp on yılların zirvesine çıktı. Tarihi düşük arz ile tarihi yüksek girdi maliyeti üst üste binince piyasa adeta kilitlendi.

Bu dönem fosfat piyasasının ne kadar kırılgan olduğunu gösterdi. Tek ülkenin politika kararı, üç ayrı girdinin aynı anda pahalanması ve tarım talebinin sürmesi birleşince fiyat kontrolden çıkabiliyor.

DAP ile MAP arasındaki ince çizgi

Fosfat gübresi denince iki kardeş ürün öne çıkıyor, DAP ve MAP.

MAP'ın açılımı monoamonyum fosfat. Aralarındaki fark amonyak miktarı. DAP'ta iki amonyum molekülü var, MAP'ta bir tane. Bu küçük fark besin oranlarını değiştiriyor. DAP daha çok azot içeriyor, MAP'ta fosfor oranı görece yüksek ama azot daha az.

İkincisi toprak kimyasıyla ilgili bir fark var. DAP toprağa girince çevresinde geçici bir alkali ortam yaratıyor. MAP ise asidik bir tepki veriyor. Bu yüzden asidik topraklarda DAP, kireçli ve bazik topraklarda MAP tercih edilebiliyor. Çiftçi toprağın yapısına göre seçim yapıyor.

İki ürün çoğu zaman birlikte hareket ediyor. Üretim tesisleri esnek, talebe göre DAP veya MAP'a kayabiliyor. Bu yüzden fiyatları da birbirini takip ediyor, biri pahalanınca diğeri de peşinden gidiyor.

Tarım sezonu ve talebin nabzı

DAP talebi takvime bağlı, mevsimsel bir ürün.

Kuzey yarımküre baharında ekim başlamadan önce talep zirve yapıyor. Çiftçi tohumu toprağa koymadan taban gübresini atmak zorunda, bu yüzden kış sonu ve ilkbahar başı stoklama dönemi oluyor. Fiyat genelde bu pencerede tırmanıyor, herkes aynı anda alım yaptığı için.

ABD'de bahar ekimi öncesi DAP talebi sertleşiyor, mısır ve soya kuşağı tüm bölgeyi harekete geçiriyor. Hindistan muson sezonu öncesi büyük ithalat yapıyor, devlet sübvansiyonu talebi yüksek tutuyor. Brezilya kendi soya ve mısır ekimine göre alım yapıyor, üretimi yetersiz olduğu için büyük oranda ithalata bağlı.

Hasat sonrası talep düşüyor. Tarlalar boşaldığında alım durduğu için fiyat geri çekiliyor. Üreticiler bu sakin dönemde stok eritip bir sonraki sezona hazırlanıyor. Yıllık eğri kabaca bahar zirvesi ve sonbahar dibi şeklinde tekrar ediyor.

ABD ve Rusya, dengenin diğer ağırlıkları

Fosfat piyasası sadece Fas ve Çin'den ibaret değil, iki büyük oyuncu daha var.

ABD kendi fosfat kayasını Florida ve Kuzey Carolina'da çıkarıyor. Ülkenin en büyük fosfat üreticisi iç pazarın büyük kısmını besliyor ve ihracat da yapıyor. ABD aynı zamanda dünyanın en büyük DAP tüketicilerinden, mısır ve soya tarımı muazzam miktarda fosfor istiyor.

Rusya hem fosfat kayası hem amonyak tarafında güçlü. Düşük gaz maliyeti sayesinde ucuz amonyak üretiyor, bu da fosfat gübresinde maliyet avantajı veriyor. Rus üreticiler küresel ihracatta önemli bir paya sahip, özellikle Latin Amerika ve Hindistan pazarlarında.

Bu dört kaynak, Çin, Fas, ABD ve Rusya, küresel arzın belkemiğini oluşturuyor. Herhangi birinde çıkan aksaklık, ister ihracat yasağı ister yaptırım ister maliyet şoku olsun, anında fiyata yansıyor. Arzın bu kadar az elde toplanması piyasayı şoklara açık bırakıyor.

Yaptırımlar bu kırılganlığı daha da görünür kıldı. Batı, Rus üreticilere yönelik baskıyı artırdığında alıcılar tedirgin oldu, lojistik ve ödeme kanalları karmaşıklaştı. Gübre çoğu yaptırım listesinin dışında tutuldu çünkü doğrudan gıda güvenliğine dokunuyor, ama belirsizlik bile fiyatı oynatmaya yetti. Piyasa bir ülkenin politik kararına ne kadar bağımlıysa, o ülkeyle ilgili her haberi de o kadar sert fiyatlıyor.

Fiyatlama, FOB noktaları ve referanslar

DAP'ın tek bir küresel borsa fiyatı yok, piyasa fiziki ticaret üzerinden çalışıyor.

Argus ve CRU gibi fiyat ajansları çeşitli FOB noktalarında işlem fiyatlarını topluyor ve değerleme yayınlıyor. FOB Tampa ABD ihracatı için ana referans, FOB Fas Kuzey Afrika için, Çin FOB noktaları Asya akışı için. Alıcı ve satıcı bu değerlemelere bakarak pazarlık yapıyor.

Birim ton başına dolar. Navlun fiyatın önemli bir parçası, çünkü DAP ağır ve büyük hacimli taşınıyor. Fas'tan Brezilya'ya ya da Tampa'dan Asya'ya navlun farkı, nihai teslim fiyatını belirgin şekilde değiştiriyor.

Fiyatın asıl belirleyicisi ise her zaman üçlü denge. Bir tarafta fosfat kayası, amonyak ve kükürt maliyeti, diğer tarafta tarım sezonunun getirdiği talep, ortada Çin'in ihracat politikası gibi sürprizler. Bu üç kuvvet aynı anda doğru yöne hizalandığında, 2021-22'de gördüğümüz gibi fiyat on yılların zirvesine çıkabiliyor.