WTI (West Texas Intermediate)

WTI, yani West Texas Intermediate, Amerika'nın en çok izlenen ham petrol cinsi ve dünyada Brent ile birlikte iki numaralı fiyat referansından biri. İsmi Batı Teksas'tan geliyor ama bugün WTI dediğinizde aslında bir coğrafyadan çok bir fiyat noktasından bahsediyorsunuz. Fiyatını New York merkezli vadeli işlem borsası NYMEX belirliyor, kontratın teslim adresi ise Amerika'nın tam ortasında, Oklahoma'daki Cushing kasabası. Petrolcüler arasında "dünyanın boru hattı kavşağı" diye geçen bu küçük yer, aslında bütün hikayenin düğüm noktası.

WTI hafif ve tatlı bir ham. Yani yoğunluğu düşük, kükürdü az. Rafineriler bunu sever çünkü içinden bol miktarda benzin ve dizel çıkar, işlemesi de zahmetsiz. Bu yüzden WTI çoğu zaman daha ağır, daha kükürtlü petrollerden bir miktar primli işlem görür.

Petrolde "tatlı" sözü şekerle ilgili değil, kükürt oranı düşük demek. Yüksek kükürtlü, yani ekşili petrolü işlemek için rafinerinin fazladan ünite çalıştırması, kükürdü ayırması gerekir, bu da maliyet. Düşük kükürtlü WTI bu adımı atlatır, o yüzden alıcı onun için biraz daha fazla ödemeye razı olur.

Petrol piyasasında fiyatın tek bir doğru sayısı yok. Onlarca farklı ham petrol cinsi var, her birinin kalitesi ve çıkış yeri farklı. Piyasa bu kaosu yönetmek için bir avuç referans cins seçmiş, geri kalan her şeyi de bunların üzerine prim ya da iskonto olarak fiyatlıyor. WTI işte o bir avuç referanstan biri. Suudi Arabistan'ın Arap Hafif'i, Rusya'nın Urals'i, Nijerya'nın Bonny Hafif'i, hepsi sonunda dönüp ya WTI'ye ya Brent'e bakar.

Spesifikasyon, yani tam olarak ne alıyorsunuz

NYMEX'teki standart kontrat 1.000 varil teslimini temsil ediyor. Yani bir lot alırsanız, vade sonunda Cushing'de 1.000 varil petrol teslim alma hakkınız ya da yükümlülüğünüz doğuyor. Çoğu yatırımcı tabii ki fiziki teslimat istemez, vade dolmadan pozisyonu kapatır, ama bu mekanik fiyatın neden öyle davrandığını anlamak için önemli.

Kalite tarafında WTI'nin yağı yaklaşık 40 derece API, kükürt oranı da binde 2,4 civarında. API derecesi ne kadar yüksekse petrol o kadar hafif demek, 40 derece tam da rafinerilerin "ideal" dediği bandın içinde. Kükürdün bu kadar düşük olması onu "tatlı" yapan şey. Referans fiyatlamada hem NYMEX WTI vadelisi hem de Argus'un yayınladığı AGS değerlemesi kullanılıyor.

Cushing neden bu kadar önemli

Cushing'i anlamadan WTI'yi anlamak zor. Burası nüfusu birkaç bin kişilik küçük bir kasaba ama altından ve etrafından onlarca dev boru hattı geçiyor. Amerika'nın güneyindeki Permian havzasından, Kanada'dan, Orta Batı'daki rafinerilerden gelen hatlar burada buluşuyor. Devasa tank çiftlikleri petrolü depoluyor, alıcı ile satıcı fiziki teslimatı burada yapıyor.

Sorun şu ki Cushing kara içinde. Denize çıkışı yok. Petrol oraya kolayca girer ama dışarı aynı kolaylıkta çıkamaz, bir limana ulaşmak için ayrı boru hattı gerekir. İşte bu coğrafi kapanma, yıllarca WTI fiyatını Amerika iç piyasasına kilitledi. Amerika'da petrol bollaşınca Cushing'de stok birikiyor, fiyat global piyasadan kopuyordu.

Cushing'deki haftalık stok rakamını da bu yüzden trader'lar yakından izliyor. Tanklar dolmaya başladığında piyasa hemen huzursuzlanır, çünkü depo bitince fiyatın nereye gideceğini 2020 herkese öğretti. Tersi durumda, Cushing boşalıp stoklar kritik çalışma seviyesinin altına inerse de fiyat sertleşir, bu kez teslim edilecek petrol bulmak zorlaşır. Yani Cushing sadece bir adres değil, aynı zamanda WTI fiyatının barometresi.

Brent ile farkı ve o meşhur spread

Brent, Kuzey Denizi'nde üretilen ve denize sıfır konumda yüklenen bir cins. Tanker dolduruyor, dünyanın her yerine gidebiliyor. Bu yüzden Brent global arz talep dengesini yansıtır, WTI ise daha çok Amerika içini.

İkisi arasındaki fiyat farkına piyasa WTI-Brent spread diyor. Tarihsel olarak WTI bazen Brent'in üzerinde işlem görmüş, ama 2010'lardan sonra denklem tersine döndü. Amerika'da kaya petrolü patladı, iç piyasa petrole boğuldu, Cushing tıkandı ve WTI Brent'in epey altına indi. Kimi dönemde fark varil başına 20 doları geçti. Bu spread bugün de rafinerilerin, trader'ların ve ihracatçıların günlük takip ettiği en önemli sayılardan biri.

Spread'in mantığı aslında nakliye maliyetine dayanır. WTI Cushing'den çıkıp bir limana, oradan tankere, oradan Avrupa ya da Asya'ya gidene kadar varil başına belli bir taşıma masrafı biner. Brent zaten denizde doğduğu için bu masrafı taşımaz. Dolayısıyla normal koşulda WTI, Brent'ten tam da bu nakliye farkı kadar ucuz olur. Spread bu makul aralıkta gezdiğinde piyasa dengeli demek. Fark anormal açılıyorsa ya Cushing'de bir tıkanıklık var ya da ihracat kapasitesi yetmiyor demek, trader'lar tam o anlarda devreye girer.

2015 ihracat yasağının kalkması

Amerika'da 1970'lerin petrol ambargosu döneminden kalma bir kural vardı, ham petrol ihracatı neredeyse tamamen yasaktı. Kaya petrolü devrimi gelince bu kural anlamsızlaştı, Amerika ürettiği petrolü dışarı satamıyordu ve iç piyasada fazlalık birikiyordu.

2015'in sonunda Kongre yasağı kaldırdı. Bu, WTI hikayesinde bir dönüm noktası oldu. Cushing'de sıkışıp kalan petrol artık Korpus Christi, Houston gibi Körfez kıyısı limanlarından dünyaya akmaya başladı. İhracat yolu açılınca WTI ile Brent arasındaki uçurum daralma eğilimine girdi, çünkü artık Amerika petrolü global fiyata tutunabiliyordu. Bugün Amerika dünyanın en büyük ham petrol ihracatçılarından biri.

Yasağın kalkması sadece bir politika değişikliği değil, aynı zamanda yeni boru hattı ve liman yatırımlarının önünü açtı. Permian'dan Körfez kıyısına inen hatların kapasitesi katlandı, limanlar büyük tankerleri yükleyebilecek hale geldi. Petrol artık Cushing'de kapana kısılmış bir mahkum değil, isteyen yere gidebilen bir mal oldu. Bu değişim WTI'nin yapısal olarak Brent'e yaklaşmasının asıl sebebi.

WTI Midland ve ihracat grade meselesi

Tam burada işin ince tarafı giriyor. İhracata giden petrol çoğunlukla klasik Cushing teslim WTI değil, doğrudan Permian havzasındaki Midland'dan boru hattıyla Körfez kıyısına inen WTI Midland cinsi. Bu grade kalite olarak biraz daha hafif, ihracatçıların elinde tankere yüklenmeye hazır.

O kadar önemli hale geldi ki Brent fiyatını belirleyen sistem bile 2023'te WTI Midland kargolarını Kuzey Denizi sepetine kattı. Yani Amerika petrolü artık sadece global fiyatı takip etmiyor, bizzat global referansın içine girdi. Piyasada WTI Midland'in Körfez kıyısındaki fiyatı ile Cushing fiyatı arasındaki farkı da ayrıca izliyorlar.

O gün fiyat eksiye düştü

2020'nin nisan ayında olan şey, petrol tarihinde daha önce hiç görülmemişti.

Piyasa hafızası. Nisan 2020'de mayıs vadeli WTI kontratı tarihte ilk kez sıfırın altına indi ve varil başına eksi 37,63 dolara kapandı. Pandemi talebi yok etmişti, Cushing depoları tıkabasa dolmuştu ve vade sonu yaklaşırken teslim almak isteyen kimse kalmamıştı. Elinde long pozisyon olanlar petrolü fiziken alacak yer bulamayınca, pozisyondan çıkmak için karşı tarafa para ödemek zorunda kaldı.

Olayın kaba mantığı şu. Vadeli kontrat sahibi vade sonunda Cushing'de petrol teslim almak zorunda. Ama her tank doluydu, kiralanacak depo yoktu, hatta tanker bile kalmamıştı. Petrolü teslim alıp koyacak yeri olmayan yatırımcı, kontratı elinde tutmaktansa parayı vererek başkasına devretmeyi tercih etti. Arz fazlası o kadar şiddetliydi ki fiyat negatife savruldu.

Bu olay aslında Cushing'in o coğrafi kapanığının ne kadar gerçek bir kısıt olduğunu bütün dünyaya gösterdi. Brent aynı gün pozitif kaldı çünkü Brent denize bağlı, istersen tankere yükleyip yüzen depoya çekersin. WTI'nin böyle bir kaçış yolu yoktu.

Fiyatı kim, neden takip ediyor

WTI sadece petrol şirketlerinin değil, bütün finans dünyasının radarında. Amerikan benzin pompasındaki fiyat WTI'ye bağlı, enflasyon beklentileri ona bakar, merkez bankaları hesabına katar. Rafineriler ham petrolü alıp ürüne çevirirken aradaki kar marjını, yani crack spread'i WTI üzerinden hesaplar.

Trader'lar için WTI ile Brent arasında sürekli bir arbitraj penceresi açılıp kapanır. Bu iki referans arasında takas yapmak isteyenler EFS denilen mekanizmayla pozisyonlarını bir piyasadan diğerine kaydırır. Spread daralınca Amerika petrolünü ihraç etmek karsız hale gelir, açılınca tankerler Körfez kıyısından dolar.

Vadeli piyasada bir başka gösterge de farklı ayların fiyat eğrisi. Yakın vade ucuz, ileri vade pahalıysa piyasa bol arz ima eder, depolayıp ileride satmak mantıklı olur. Tersi olup yakın vade pahalılanırsa hemen mal isteyen çok demek, stoklar daralıyor. WTI'de bu eğrinin biçimi çoğu zaman Cushing'deki dolulukla birlikte hareket eder, ikisini yan yana okuyan trader piyasanın sıcaklığını ölçer.

Özetle WTI, küçük bir Oklahoma kasabasında düğümlenen ama bütün Amerikan enerji ekonomisini özetleyen bir fiyat. Brent dünyanın nabzını tutarsa, WTI Amerika'nın kendi iç dengesini gösterir. İkisi arasındaki o fark da, kaya petrolünden ihracat politikasına kadar her şeyi tek bir sayıda toplar.