Üre (Granül FOB Yuzhny)

Üre tarım dünyasının asıl nitrojen kaynağı. Yüzde 46 N içeriğiyle gübrelerin en yoğunu. Buğday, mısır, pirinç, kanola, hepsinin verimi üreye bağlı. Üre piyasası küçük gibi durur ama yıllık yaklaşık 50 milyar dolarlık bir ticaret hacmi var. Dünya nüfusunun yaklaşık yarısının beslenmesi sentetik nitrojen gübresine bağlı diye söylenir, üre de bunun en yaygın formu.

Granül ve prilled, iki ana form

Üre fabrika çıkışında iki formda satılıyor.

Granül üre kabaca 2-4 mm tane boyutunda. Yapay olarak büyütülmüş tane. Daha az toz oluşturuyor, depolama daha kolay, kırılmaya daha dayanıklı. Çoğu modern fabrika granül üretiyor. Büyük tarlalarda makineyle serpildiği için tane sağlamlığı önemli.

Prilled üre daha küçük taneli, 1-2.5 mm. Eski teknoloji. Hâlâ büyük üretimi var, özellikle Çin, Hindistan, Pakistan. Prilled üre granüle göre ton başına 10-15 dolar discount altında işliyor. Daha kırılgan ve daha çok toz yaptığı için.

Granül üre küresel ticaretin yüzde 80'ini oluşturuyor. Çünkü uluslararası lojistik için daha uygun. Gemiyle taşınırken, yüklenip boşaltılırken daha az parçalanıyor.

FOB Yuzhny, fiyatın çıpa noktası

Üre piyasasının küresel referans fiyatı FOB Yuzhny.

Yuzhny Ukrayna'nın Karadeniz limanı. Rus ve Ukraynalı üreticiler bu limandan ihracat yapardı. Bugün savaş nedeniyle Rus üreticiler farklı limanlar kullanıyor (Taman, Novorossiysk) ama Yuzhny fiyat referansı olarak kalıyor. Bir referansın gücü, fiziki akış değişse bile alışkanlık ve likiditeden geliyor.

Diğer ana fiyat noktaları FOB Mısır (El Bidi, Damietta), FOB Cezayir, FOB Suudi Arabistan (Jubail), FOB İran (Bandar Imam), CFR Brezilya, CFR Hindistan.

FOB ile CFR farkı navlun. Yuzhny'dan Brezilya'ya navlun ton başına 30-50 dolar olabiliyor. CFR Brezilya fiyatı genelde FOB Yuzhny artı navlun artı premium. Bu yüzden gemi navlunu üre fiyatlamasının önemli bir parçası, kuru yük navlunu (Baltic Dry) yükselince CFR fiyatları da yükseliyor.

Üre nasıl üretiliyor, gaz fiyatının gölgesi

Üre üretiminin yüzde 80'i doğal gazdan başlıyor.

Önce doğal gaz reform edilip hidrojen elde ediliyor. Sonra atmosferden alınan nitrojen ile birleştirilip amonyak (NH3) yapılıyor. Bu işleme Haber-Bosch prosesi deniyor, 20. yüzyılın en önemli kimyasal buluşlarından biri. Amonyak ile CO2 reaksiyona giriyor, üre oluşuyor.

Yani üre temelde dönüştürülmüş doğal gaz. Üretim maliyetinin yüzde 70-80'i gaz girdisi. Bir ton üre için kabaca 25-28 MMBtu doğal gaz gerekiyor.

Bu yüzden gaz fiyatı patladığında üre üretimi durabiliyor. Ucuz gaza sahip ülkeler (Rusya, Katar, İran, Trinidad, ABD) düşük maliyetle üretiyor. Pahalı gazlı ülkeler (Avrupa) zor durumda kalıyor. Avrupa'da bunun en sert örneğini 2021-22 yaşandı.

2021-22 Avrupa üre kapanışları, kıtlık nasıl yaratılır dersi

Piyasa hafızası. Ağustos 2021'den itibaren TTF (Hollanda doğal gaz hub'ı) fiyatı tırmandı. Eylül-Ekim 2021'de TTF megavat saat başına 70 euroya çıktı. Aralık'ta 180'i aştı. Mart 2022, Rusya-Ukrayna savaşının başlamasıyla 300 euroyu geçti. Yaz sonunda kısa bir an 340 euroyu gördü.

Avrupa üre fabrikalarının çoğu doğal gaza bağlıydı. Yara, BASF, OCI, Borealis, Achema, hepsi kapasite kıstı ya da fabrika durdurdu. Gaz maliyeti üre satış fiyatını aşınca üretmek zarar etmek demekti. CF Industries'in İngiltere'deki iki fabrikası kapandı.

İngiltere'de bir bonus problem çıktı. CF Industries fabrikası sadece üre üretmiyordu, yan ürün olarak CO2 da üretiyordu. Gıda sanayisi (et paketleme, gazlı içecek, sebze ambalajı) bu CO2'ye bağlıydı. Fabrika kapanınca İngiltere'de CO2 kıtlığı patladı. Hayvan kesiminde kullanılan CO2 bitince et tedariki risk altına girdi. Hükümet acil müdahaleyle CF Industries'e CO2 üretim sübvansiyonu verdi. Bir gübre fabrikasının kapanması, bir anda gıda güvenliği krizine dönüştü.

Avrupa üre üretimi yapısal olarak küçüldü. Birçok fabrika 2022-2023 boyunca kapalı kaldı, bir kısmı tamamen kapandı. Avrupa üre ihtiyacının çoğu Ortadoğu (Suudi Arabistan, Katar, BAE), Rusya ve Kuzey Afrika ithalatına dönüştü. Olay, ucuz enerjisi olmayan bölgenin gübre üretiminde rekabet edemeyeceğini gösterdi.

Hindistan tender, fiyatın metronomu

Hindistan dünya üre ithalatının yaklaşık üçte birini yapıyor. Devlet kontrolünde, MMTC ya da NFL yıllık tender ihaleleri açıyor.

MMTC tender açtığında dünya üre piyasası buna kilitleniyor. Tender hacmi 1-2 milyon ton olabiliyor. Üreticiler teklif veriyor. En düşük teklif kazanıyor. Hindistan o kadar büyük bir alıcı ki, tender öncesi üreticiler stok tutuyor, tender sonrası fiyat hareketini bekliyor.

MMTC tender fiyatı küresel referans haline geliyor. Tender CFR India yüksek çıkarsa Yuzhny FOB de yukarı çekiliyor. Düşük çıkarsa FOB Yuzhny yumuşuyor. Yani Yeni Delhi'deki bir ihale, Karadeniz'deki fiyatı belirliyor.

Hindistan stratejik nedenle 2024-2025'te iç üre üretimini artırmaya çalıştı. Subsidi sistemi reformu, yeni fabrikalar (Talcher, Ramagundam, Gorakhpur). İthalat tonajı yavaş yavaş düşüyor ama hâlâ küresel piyasada belirleyici. Hindistan çiftçisine üre devlet sübvansiyonuyla çok ucuza veriliyor, bu da talebi yapay olarak yüksek tutuyor.

Çin ihracat kotaları, piyasayı sallayan müdahale

Çin dünya üre üretiminin yüzde 30'unu yapıyor. Ama ihracat değişken.

Çin hükümeti zaman zaman üre ihracatına kota koyuyor. Ya da geçici yasak. Amaç iç tarım maliyetlerini kontrol altında tutmak. Çin kendi çiftçisini koruyor, gübre fiyatı yükselince ihracatı kısıp iç piyasaya yönlendiriyor.

2023'te Çin üre ihracatına geçici yasak getirdi. Küresel üre fiyatları 50 dolar yükseldi. Yasak kaldırıldıktan sonra fiyat normalleşti. 2024'te de benzer kısıtlamalar tekrarlandı.

Bu siyasi belirsizlik üre piyasasının yapısal bir özelliği. Çinli ihracatçı, Hint ithalatçı, Avrupa-MENA dengesi, hepsi politik karara duyarlı. Bir ülkenin ani ihracat yasağı tüm küresel fiyatı oynatabiliyor, bu da gübre güvenliğini gıda güvenliği kadar stratejik bir konu yapıyor.

DAP, MAP ve diğer fosfat kuzenleri

Üre yalnız değil. Gübre piyasasının üç temel ayağı var.

N (nitrojen) gübreleri. Üre, amonyak, ÜAN (üre-amonyum nitrat çözeltisi), kalsiyum amonyum nitrat (KAN). Üre N'nin asıl iletkeni.

P (fosfor) gübreleri. DAP (diamonyum fosfat), MAP (monoamonyum fosfat), TSP. Fas (OCP), ABD (Mosaic), Çin, Rusya ana üretici. Fosfat kayası kıt ve coğrafi olarak yoğun, Fas dünya rezervinin büyük kısmını tutuyor.

K (potasyum) gübreleri. Potas (MOP) ve SOP. Kanada (Nutrien), Belarus (Belaruskali), Rusya (Uralkali), Ürdün. Belarus'a uygulanan yaptırımlar 2022'de potas fiyatını rekora taşıdı.

Üç gübre genellikle birlikte hareket ediyor. Çiftçi hepsini bütçesinden hesaplıyor. Birinin fiyatı patlayınca diğerlerine olan talep değişiyor. Çiftçi bütçesi sabitse, bir gübre pahalanınca diğerinden kısıyor, bu da toprak veriminde dengesizlik yaratıyor.

Üre fiyat döngüsünün ritmi

Üre piyasası mevsimsel hareket ediyor.

Kuzey yarımküre tarım sezonu Mart-Mayıs arası başlıyor. Üre talebi Şubat-Nisan arası zirve yapar. Fiyat genelde bu dönemde tırmanır. Çiftçi ekim öncesi gübre stoklamak zorunda, bu da talebi yoğunlaştırıyor.

Hasat sonrası talep zayıflar. Eylül-Kasım arası fiyat geriler. Stok yapma dönemi başlıyor, üreticiler ucuz dönemde satış yapmaya çalışıyor.

Brezilya'nın safrinha mısır sezonu Şubat-Mart arası ekim, Temmuz-Eylül arası hasat. Brezilya CFR fiyatı bu dönemde yükseliyor. Brezilya kendi üresini üretemediği için neredeyse tamamen ithalata bağlı, bu da onu fiyat hareketlerine çok duyarlı yapıyor.

Bu sezonlar üst üste binince yıllık üre fiyat eğrisi genelde Şubat-Nisan'da zirve, Eylül-Ekim'de dip görüyor. Trader'lar bu mevsimsel ritmi bilir ve buna göre stok zamanlaması yapar.

Üre talebi nereye gidiyor

Küresel üre talebinin yüzde 90'ı tarım.

Hindistan, Çin, Brezilya, ABD ilk dört. Avrupa beşinci. Tüketim büyümesi Afrika ve Güneydoğu Asya'da hızlı, çünkü buralarda tarımsal verim hâlâ düşük ve gübre kullanımı artıyor.

Geri kalan yüzde 10 endüstriyel. NOx emisyonu azaltma (AdBlue diesel katkısı), reçine üretimi (üre-formaldehit tutkalı), hayvan yemi (üre amino asit kaynağı), patlayıcı üretimi.

AdBlue payı son 10 yılda hızla büyüdü. Avrupa, ABD ve Çin'in NOx mevzuatları diesel araçları AdBlue'ya zorunlu kıldı. AdBlue saf üre çözeltisi, egzoz sistemine püskürtülüp azot oksitleri zararsız hale getiriyor. 2021-22 üre krizinde AdBlue da kıt kaldı, kamyon filoları ve lojistik sektörü panik yaşadı. Almanya ve Güney Kore'de AdBlue raflarda tükendi, kamyoncular benzin istasyonlarında sıraya girdi.

Yeşil amonyak ve üre piyasasının geleceği

Üre üretiminin geleceği amonyakta düğümleniyor. Çünkü üre amonyaktan yapılıyor ve amonyak üretimi küresel CO2 emisyonunun yaklaşık yüzde 1.5'inden sorumlu.

Yeşil amonyak fikri şu. Doğal gaz yerine yeşil hidrojen kullanmak. Yenilenebilir elektrikle suyu ayırıp hidrojen üretmek, sonra havadaki nitrojenle birleştirip amonyak yapmak. Karbon sıfır. Suudi Arabistan'ın NEOM projesi, Avustralya ve Şili'deki dev yeşil hidrojen tesisleri bu mantıkla kuruluyor.

Yeşil amonyak bugün gri amonyaktan (doğal gaz tabanlı) çok daha pahalı. Ama karbon vergisi yükseldikçe ve yenilenebilir elektrik ucuzladıkça aradaki fark kapanıyor. Amonyak ayrıca bir enerji taşıyıcısı olarak da görülüyor, gemi yakıtı ve hidrojen taşıma aracı olarak. Bu yeni talep, üre piyasasının hammadde tarafını uzun vadede dönüştürecek.