TTF (Hollanda Doğal Gaz)

TTF, Avrupa'nın doğal gazını fiyatlayan referans. Açılımı Title Transfer Facility, yani "unvan devir tesisi" gibi tuhaf bir Türkçeye geliyor ama aslında çok basit bir fikir. Hollanda topraklarında fiziksel bir boru, bir tank ya da bir vana değil bu. Gaz alıcıyla satıcı arasında kağıt üzerinde el değiştirirken hangi fiyattan değiştiğini gösteren sanal bir buluşma noktası. Fiyatı ICE Endex ve EEX borsalarında işlem gören kontratlar belirliyor, birim olarak megavatsaat başına euro konuşuluyor. Bir Alman fabrikası, bir İtalyan elektrik santrali ya da bir İspanyol konut tüketicisi gaz faturasına baktığında, arkada dönen sayının kökeni büyük ihtimalle burası.

Sanal hub ne demek

Petrolde Brent dersin, aklına Kuzey Denizi'nde sondaj platformları gelir. Doğal gazda TTF dersin, aklına gelecek somut bir şey yok. Çünkü TTF bir coğrafya değil, Hollanda gaz şebekesinin içinde tanımlanmış soyut bir ticaret noktası.

Hollanda'nın taşıma sistemi operatörü Gasunie'nin işlettiği ulusal şebekeye giren gaz, bu şebekenin herhangi bir yerinde sahip değiştirebiliyor. İşte o sahip değişiminin gerçekleştiği kavramsal yere TTF deniyor. Trader gazı fiziksel olarak taşımak zorunda kalmadan, sadece "şebeke içindeki şu kadar gazın mülkiyeti artık senin" diyebiliyor. Bu yüzden hub'ın likiditesi muazzam. Avrupa'da en çok işlem gören gaz fiyatlama noktası burası ve İngiltere'nin NBP'sini çoktan geçti.

Sanal olması işi kolaylaştırıyor. Fiziksel teslimat derdi olmadan binlerce kontrat alınıp satılabiliyor, vadeli işlemler aylar hatta yıllar öteye uzanıyor. Bir enerji şirketi 2027 kışının gazını bugünden kilitleyebiliyor.

Bu likidite TTF'yi sadece Hollanda'nın değil, tüm kıtanın referansı yaptı. Bir Macar, bir Avusturyalı ya da bir Polonyalı alıcı yerel hub'ında gaz alsa bile, sözleşme çoğu zaman "TTF artı bir fark" şeklinde fiyatlanıyor. Yani TTF tüm Avrupa gaz ticaretinin ortak dili haline geldi. Herkes kendi hub'ında alıp satıyor ama hesabı TTF üzerinden tutuyor.

Spesifikasyon ve neden megavatsaat

Petrol varille, buğday bushel'la ölçülürken doğal gaz Avrupa'da enerji içeriğiyle ölçülüyor. TTF kontratları megavatsaat başına euro olarak fiyatlanıyor.

Mantık şu. Gazın değeri yaktığında verdiği ısıda gizli. Metreküp ölçmek yanıltıcı olabiliyor çünkü gazın kalitesine göre aynı hacim farklı enerji veriyor. Megavatsaat ise doğrudan enerjiyi sayıyor, böylece elektrikle, kömürle ve diğer yakıtlarla kıyaslamak da kolaylaşıyor.

Bir trader "gaz 35'ten işlem görüyor" dediğinde, megavatsaat başına 35 euroyu kastediyor. Bu rakam normal yıllarda 15 ile 30 euro arasında salınıyordu. Sonra dünya değişti.

Avrupa neden Rus gazına bağlandı

TTF'nin hikayesi Rusya'dan ayrı anlatılamıyor. Soğuk Savaş'ın ortasında bile Sovyet gazı Sibirya'dan Batı Avrupa'ya akıyordu. Almanya'nın sanayisi ucuz Rus gazının üstüne kuruldu. Boru hatları yıllar içinde kalınlaştı, Yamal hattı Polonya üzerinden geldi, sonra Baltık'ın dibinden Nord Stream döşendi.

Hesap basitti. Boru gazı LNG'den ucuz, Rusya yakın, üstelik onlarca yıl boyunca tedarikçi sözünü tuttu. Avrupa enerji güvenliğini tek bir komşuya yasladı ve uzun süre bunun bedelini ödemedi. Almanya'nın gazının yarıdan fazlası bir noktada Rusya'dan geliyordu.

Bu bağımlılık TTF fiyatını da Moskova'nın akış kararlarına duyarlı hale getirdi. Boru hatlarından akan hacim azaldığında ya da bir bakım bahanesiyle vana kısıldığında, TTF anında zıplıyordu. Piyasa, Rus akışının her kıpırtısını fiyata yediriyordu.

2022 kırılması

2022, Avrupa enerji tarihinin kara yılı. Rusya'nın Ukrayna'yı işgalinin ardından gaz akışı bir silaha dönüştü. Nord Stream üzerinden gelen hacim önce kısıldı, sonra tamamen kesildi. Avrupa kışa girerken depolarının yeterince dolu olup olmayacağını bilemiyordu ve panik fiyata vurdu.

Piyasa hafızası. Ağustos 2022'de Rusya Nord Stream akışını kısınca TTF megavatsaat başına 340 euroyu gördü. Bir yıl önce aynı fiyat 20 euro civarındaydı, yani gaz on yedi katına çıktı. Avrupa sanayisi üretimi kıstı, gübre ve alüminyum fabrikaları durdu, hükümetler enerji faturalarına dev sübvansiyonlar açtı.

O 340 euro rakamı bir histeri zirvesiydi ama boşuna çıkmadı. Avrupa o kışı geçirebilmek için elindeki her gazı toplamaya, her LNG kargosuna kapışmaya, tüketimini gönüllü kısmaya mecbur kaldı. Almanya'nın enerji yoğun sanayisi o günden sonra bir daha tam olarak eski rekabet gücüne dönemedi. Fiyat sonraki yıllarda 25 ile 50 euro bandına geri çekildi ama travma kalıcı oldu.

LNG'ye dönüş

Boru gazı kesilince Avrupa gözünü denize çevirdi. Sıvılaştırılmış doğal gaz, yani LNG, gazın eksi 162 dereceye soğutulup sıvı haline getirilip tankerlerle taşınan biçimi. Boru hattına ihtiyaç yok, kargo dünyanın öbür ucundan gelebiliyor.

Avrupa rekor hızda yüzer LNG terminalleri kurdu. Almanya, bir LNG ithalat tesisi olmayan ülke, aylar içinde sahile yüzer terminaller demirletti. ABD'nin kaya gazından üretilen LNG'si Atlantik'i geçip Rotterdam'a, Zeebrugge'ye, Gdansk'a aktı.

Bu dönüşüm TTF'yi köklü biçimde değiştirdi. Eskiden TTF büyük ölçüde Rus boru gazının fiyatını yansıtırdı. Şimdi TTF bir küresel LNG fiyatı haline geldi. Avrupa artık Asya'yla aynı kargolara talip ve fiyatı belirleyen şey kıtaya akan tanker sayısı. Rotterdam, dünyanın LNG akışını çeken bir mıknatısa döndü.

Depolama doluluk yarışı

2022 dersinden sonra Avrupa kışa hazırlıksız yakalanmamak için bir kural koydu. Yer altı gaz depoları 1 Kasım'a kadar belli bir doluluk seviyesine, genelde yüzde 90'a ulaşmak zorunda.

Bu hedef artık TTF fiyatının ritmini belirliyor. İlkbahar ve yazın gaz görece ucuzken Avrupa depolarını doldurmaya koyuluyor. Bu mevsimsel alım talebi yaz fiyatlarını destekliyor. Kış geldiğinde depodan çekiş başlıyor ve doluluk oranı her hafta yakından izleniyor.

Trader'lar artık hava durumu kadar depo grafiklerine de bakıyor. Doluluk hedefin gerisindeyse piyasa gergin, fiyat yukarı baskılı. Depolar tıka basa doluysa yumuşak bir kış fiyatları çökertebiliyor. Gaz ticaretinin yeni takvimi bu doluluk eğrisine göre dönüyor.

JKM ile TTF arasındaki arbitraj

LNG'ye geçişin getirdiği en ilginç oyun, iki kıta arasındaki fiyat farkı. Asya'nın LNG referansı JKM, yani Japan Korea Marker. TTF Avrupa'nın, JKM Asya'nın gaz fiyatını gösteriyor. Aynı tanker iki yöne de gidebildiği için aralarındaki fark bir yön tabelası gibi çalışıyor.

LNG kargosunu taşıyan bir tanker, Katar'dan ya da ABD'den yola çıktığında nereye gideceğine son anda karar verebiliyor. Eğer JKM, TTF'den nakliye maliyetini karşılayacak kadar yüksekse kargo Asya'ya yelken açıyor. Tersine Avrupa daha cömert ödüyorsa tanker rotasını Rotterdam'a kırıyor.

Bu yüzden TTF ile JKM arasındaki spread, küresel gazın hangi kıtaya akacağını söyleyen bir gösterge. 2022'de Avrupa Asya'dan daha yüksek ödemeyi göze aldı ve dünyanın LNG'sini kendine çekti. Asyalı alıcılar pahalı gaza kapışmak istemeyince kargolar Avrupa'ya yöneldi. Spread daralıp açıldıkça tankerlerin pusulası dönüyor.

Fiyatı hareket ettiren ne

TTF, emtia içinde belki de en sinirli grafiklerden birine sahip. Birkaç günde yüzde 20 oynayabiliyor. Çünkü gazı depolamak pahalı, anlık arz talebi dengesi sert tepki veriyor.

Kışın sert geçeceği tahmini fiyatı anında zıplatıyor. Bir LNG terminalinde yangın çıksa, Norveç'te bir platform bakıma girse, ya da Asya'da soğuk dalga LNG talebini şişirse TTF hisseder. Rüzgar bile devrede, çünkü Avrupa'da rüzgar zayıfsa elektrik için daha çok gaz yakılıyor, bu da gaz talebini artırıyor.

Üç ana baskı noktası fiyatı belirliyor. Norveç boru gazı arzı, kıtaya giren LNG kargo akışı ve depoların doluluğu. Bu üçünün herhangi birinde aksama olduğunda fiyat tepkiyor.

Norveç bu denklemde özel bir yere oturdu. Rus gazı çekilince Norveç, Avrupa'nın en büyük boru gazı tedarikçisi koltuğuna geçti. Bu yüzden Norveç'teki bir bakım duruşu ya da bir saha arızası artık tüm kıtayı tedirgin ediyor. Trader'lar Norveç şebekesinin günlük akış verisini bir nabız gibi takip ediyor. Eskiden bütün gözler Moskova'daydı, şimdi yarısı Oslo'da.

Türkiye açısından neden önemli

TTF doğrudan Türkiye'nin alım fiyatı değil ama Türkiye'yi fazlasıyla ilgilendiriyor. Türkiye gazını Rusya, Azerbaycan, İran boru hatlarından ve giderek artan oranda LNG'den alıyor. Bu LNG kargolarının fiyatı küresel piyasaya, dolayısıyla TTF ve JKM eksenine bağlı.

Avrupa gazı pahalandığında Türkiye'nin spot LNG alımları da pahalanıyor, çünkü aynı tankerler için Türkiye Avrupa'yla rekabet ediyor. 2022 zirvesinde Türkiye'nin enerji ithalat faturası tarihi rekor kırdı ve cari açık şişti. TTF grafiği bir Avrupa hikayesi gibi görünse de etkisi Türkiye'nin döviz dengesine kadar uzanıyor.

Bir de elektrik tarafı var. Avrupa elektriğinin marjinal fiyatını çoğu zaman gaz santralleri belirliyor, yani TTF yükseldiğinde Avrupa elektriği de pahalanıyor. Türkiye'nin Avrupa'yla artan elektrik bağlantıları düşünülünce, Rotterdam'daki sanal bir noktada belirlenen sayı, kıtanın yarısının enerji faturasını yazıyor.