İçeriğe geç
Piyasa verileri hazırlanıyor

Opsiyon Yunan Harfleri (Emtia)

Bir opsiyonun gövdesinde dört küçük Yunan harfi yaşar ve bu harfler fiyat kıpırdadığında elindeki pozisyonun nasıl titreyeceğini önceden fısıldar.

Opsiyon Yunan Harfleri (Emtia)

Bir emtia opsiyonu aldın diyelim, mesela varil başına belli bir fiyattan petrol alma hakkı. Şimdi petrol bir dolar yukarı çıktı, senin opsiyonun ne kadar değer kazandı? Yarın oynaklık biraz arttı, prim ne olur? Bir gün geçti, hiçbir şey değişmedi, opsiyonun değerinden ne eridi? İşte bütün bu soruların cevabı opsiyonun içine gizlenmiş dört küçük sayıda saklanır. Alışılmış adıyla Yunan harfleri diyoruz bunlara, çünkü her birini bir Yunan harfi temsil eder. Delta, gamma, vega, theta. Kulağa havalı geliyor ama her biri çok sade bir işe yarar. Dayanak fiyat oynayınca, oynaklık değişince ya da zaman akınca opsiyonun değeri ne tepki gösterir, hepsi bunu ölçer.

Bu harfleri anlamak, opsiyonu bir kara kutu olmaktan çıkarıp şeffaf bir makineye çevirmek demek. Çünkü opsiyon dümdüz bir araç değil, dayanak bir dolar oynayınca opsiyon bir dolar oynamaz, başka bir ritimle kıpırdar. Emtia tarafında ise bu harfler iyice huysuzlaşır, çünkü mevsimsellik ve depolama maliyeti gibi sahaya özgü güçler hepsini büker. Önce harfleri tanıyalım, sonra emtianın onları nasıl çarpıttığına bakalım.

Önce şu dört harf kim

Opsiyonun değeri sabit durmaz, sürekli üç şeye göre nefes alıp verir. Dayanak fiyat, oynaklık ve zaman. Yunan harfleri tam da bu üç şeye karşı opsiyonun hassasiyetini ölçer, her biri ayrı bir kola bakar.

Delta en temel olanı. Dayanak fiyat bir birim oynayınca opsiyonun fiyatı ne kadar oynar, onu söyler. Diyelim bir alım opsiyonunun deltası 0,50, petrol bir dolar yükselince opsiyon yaklaşık elli sent kazanır. Bir alım opsiyonunda delta sıfırla bir arasında gezer. Dayanak fiyat kullanım seviyesinin çok üstündeyse delta bire yaklaşır, opsiyon neredeyse dayanağın kendisi gibi oynar. Çok altındaysa sıfıra düşer, fiyat hareketine kayıtsız kalır.

Gamma daha sinsi. Deltanın kendisinin ne kadar hızlı değiştiğini ölçer. Fiyat oynadıkça opsiyonun hassasiyeti de değişir, gamma işte bu değişimin hızını verir. Düşük gamma delta yavaş kayar demek, yüksek gamma fiyat azıcık oynayınca delta bir anda zıplar demek. Gamma en çok, dayanak fiyat tam kullanım seviyesine yakınken ve vade yaklaşırken patlar.

Vega oynaklığa bakar. Piyasanın örtük oynaklığı bir puan artınca opsiyonun primi ne kadar şişer, onu söyler. Oynaklık opsiyonun en sevdiği yakıt, çünkü çalkantı arttıkça fiyatın sert hareket etme şansı artar.

Theta ise zamanın acımasız faturası. Hiçbir şey değişmese bile, sadece bir gün geçtiği için opsiyonun değerinden ne erir, onu ölçer. Opsiyon alıcısı için theta hep eksi çalışır, çünkü vade yaklaştıkça hakkın zaman değeri eriyen bir buz kalıbı gibi buharlaşır.

Delta neden bir koruma aracı

Delta sadece bir hassasiyet ölçüsü değil, aynı zamanda bir korunma reçetesi. Bir opsiyonun deltası 0,50 ise, yaklaşık yarım birim dayanak gibi davranır. Riskini sıfırlamak istiyorsan ters yönde yarım birimlik dayanak pozisyonu tutarsın, fiyat oynayınca biri kazanırken öteki kaybeder, ikisi birbirini götürür. Buna delta koruması diyoruz.

Bir örnekle oturtayım. Bin varillik bir alım opsiyonu sattın, deltası 0,50, yani bu opsiyon fiyat hareketi açısından beş yüz varil petrole denk titriyor. Satan taraf olduğun için fiyat yükselince zarar edersin, bu zararı kapatmak için beş yüz varil petrol alırsın. Petrol bir dolar yükselince opsiyonda yaklaşık beş yüz dolar kaybedersin ama elindeki petrol beş yüz dolar kazandırır, ikisi sıfırlanır.

Ama burada gamma devreye girer ve hayatı zorlaştırır, çünkü delta sabit kalmaz. Petrol yükseldikçe opsiyonun deltası 0,50'den 0,60'a çıkar, gerçek hassasiyet altı yüz varil olur ama elinde hala beş yüz varil var. Yüz varillik açık doğdu, korumanı yeniden ayarlayıp yüz varil daha alman gerekir. Fiyat ne kadar oynaksa bu ayarı o kadar sık yaparsın, gamma yüksekse koruma sürekli kaçar, sen sürekli peşinden koşarsın. Delta korumasının asıl maliyeti işte bu kovalamacada saklanır.

Piyasa hafızası. 1973 yılında Fischer Black ile Myron Scholes opsiyon fiyatlama modelini yayımladığında masalar ilk kez opsiyon primini sağlam bir çerçeveyle hesaplayabildi. Bunun hemen ardından emtia opsiyonları borsalarda hızla standartlaştı ve dağınık tezgah anlaşmaları yerini şeffaf kontratlara bıraktı. En önemlisi, model deltayı somut bir sayıya dönüştürdü ve delta koruması teoriden çıkıp masaların günlük kullandığı pratik bir risk aracına dönüştü.

Gamma emtiada neden sivrilir

Gamma her piyasada huysuz davranır ama emtiada büsbütün azar, çünkü emtia fiyatları sıçramayı sever. Hisse senedi çoğu zaman pürüzsüz akar, emtia ise bir arz haberiyle, bir hava raporuyla, bir boru hattı kazasıyla anında zıplar. Fiyat sıçradığında delta da sıçrar, sıçrayan deltayı yakalamaya çalışan koruyucu nefes nefese kalır. Yüksek gamma ortamı tam olarak böyle doğar.

Bunu en sert yaşatan yer doğal gaz. Kışın bir soğuk dalgası geldiğinde fiyat bir günde yüzde onlarca fırlayabilir, kullanım seviyesine yakın bir opsiyonun deltası sabah 0,40 iken öğleden sonra 0,70 olur. Masa, fiyat her zıpladığında korumasını yeniden kurar ve bu sürekli alım satım hem yorucu hem masraflı bir yük getirir.

Vade yaklaştıkça gamma daha da keskinleşir. Son işlem gününe yakın, kullanım seviyesinin tam dibindeki bir opsiyon bir anahtar gibi davranır. Fiyat kullanımın bir kuruş üstündeyse opsiyon değerli biter, altındaysa değersiz, bu ince çizgide gamma tavan yapar. Emtiada teslimat yaklaşırken fiyatlar zaten gerilir, gamma da üstüne biner ve son günler masalar için kabusa döner.

Vega ile mevsimselliğin dansı

Şimdi emtianın en kendine has tarafına geliyoruz. Mevsimsellik. Bir hisse senedinin oynaklığı takvime pek aldırmaz, ama bir tarım ya da enerji emtiasının oynaklığı mevsimle birlikte yükselip alçalır, vega da tam burada emtiaya özgü bir kişilik kazanır.

Mısırı düşün. Yazın, tarlalar büyürken, fiyatın kaderini hava belirler. Bir kuraklık ya da bir don mahsulü vurup fiyatı uçurabilir, bu yüzden yaz aylarına denk gelen opsiyonların örtük oynaklığı tavan yapar, vega da bu opsiyonlarda yüksek değer taşır. Hasat bittikten sonra belirsizlik dağılır, mahsul ambara girer, oynaklık söner. Aynı mısırın kış vadeli opsiyonu çok daha sakin fiyatlanır, vegası da sönük kalır.

Bunun pratik sonucu şu. Emtiada aynı dayanağın iki ayrı vadesi, sırf takvimde durdukları yer yüzünden bambaşka bir oynaklık taşır. Doğal gazda kış vadeleri, soğuğun getirdiği talep belirsizliği yüzünden hep daha oynak fiyatlanır, vega kışa yüklenir. Klasik opsiyon modeli oynaklığı tek ve düz bir sayı sayar, oysa emtia gerçeği bunu paramparça eder. Vegayı okuyan biri oynaklık riskinin hangi vadede yattığını mevsime bakarak kestirir, görmezden gelen ise yaz opsiyonuna kış fiyatı biçer.

Theta ve taşıma maliyetinin gölgesi

Theta her opsiyonda zamanı eritir ama emtiada bu erime başka bir maliyetle iç içe geçer. Depolama maliyeti. Bir emtiayı geleceğe taşımanın bir bedeli oluşur, depo kirası, sigorta, bağlanan paranın faizi. Bunlar vadeli fiyatın içine gömülür ve opsiyonun zaman değerini dolaylı yoldan şekillendirir.

Mantık şöyle işler. Depolama pahalıysa ileri tarihli fiyatlar bugünkünden yüksek durur, eğri yukarı tırmanır, buna contango deriz. Bu eğri opsiyonun dayandığı vadeli fiyatı yukarı çeker ve thetanın eritişine farklı bir tat verir. Kıtlık dönemlerinde tablo tersine döner, mal şu an azsa ileri tarihli fiyat bugünden düşük kalır, buna backwardation deriz. Burada malı elde tutmak bir ödül doğurur ve thetayı başka bir yöne iter. Sonuçta theta sadece takvime değil, sahadaki depo ve kıtlık gerçeğine de bağlanır.

Hepsini bir araya getiren küçük hesap

Soyut kalmasın diye rakamlara dökelim. Bir doğal gaz alım opsiyonu tutuyorsun. Dayanak fiyat birim başına 4,00 dolar, kullanım seviyesi de 4,00 dolar, tam başa baş. Harfleri şöyle çıktı diyelim.

Yunan harfi Değer Anlamı
Delta 0,52 Dayanak 0,10 dolar artarsa opsiyon yaklaşık 0,052 dolar kazanır
Gamma 0,30 Dayanak 0,10 dolar artarsa delta 0,52'den 0,55'e çıkar
Vega 0,012 Oynaklık bir puan artarsa prim 0,012 dolar şişer
Theta 0,008 Bir gün geçerse prim 0,008 dolar erir

Şimdi kışın bir soğuk dalgası geldi diyelim ve aynı gün üç şey birden oldu. Doğal gaz 0,20 dolar fırladı, örtük oynaklık beş puan zıpladı, bir gün de takvimden düştü. Primine ne olur, parça parça toplayalım.

Fiyat hareketinden gelen kazanç deltadan doğar, 0,52 çarpı 0,20, yani yaklaşık 0,104 dolar. Fiyat oynarken delta da büyüdü, gamma bunu prime birkaç milyem olarak ekler. Oynaklığın beş puan artışı vegadan gelir, 0,012 çarpı 5, yani 0,060 dolar. Theta ise tek başına eksi çalışır, bir günde 0,008 dolar geri alır. Hepsini topladığında prim o gün yaklaşık 0,16 dolar yukarı zıplar. Fiyat artışı tek başına 0,104 dolar getirirken, oynaklık şoku neredeyse onun kadarını daha ekledi. İşte emtiada bir soğuk dalgasının opsiyona neden bu kadar sert vurduğunun cevabı bu. Sadece fiyat değil, oynaklık da aynı anda yukarı koşar.