LME Bakır (Grade A)

LME Bakır dünya bakır piyasasının küresel referans fiyatı. Londra Metal Borsası, kısaca LME, bakır kontratını 1877'de başlattı. O günden bu yana fiyat şehrin bir öğleden sonra ritüelinde belirleniyor. Ring trading deniyor. Komisyoncular dairesel bir halkada yüksek sesle alım satım yapıyor. 150 yıl geçti, sistem hâlâ ayakta. Bakır iletkenliği ve dayanıklılığı nedeniyle "Dr. Copper" lakabını taşıyor, çünkü fiyatı çoğu zaman küresel ekonominin nabzını veriyor.

Grade A nedir, neden tek

LME tek bir tür bakır kabul ediyor. Grade A. Yüzde 99.99 saflıkta katot bakır. Kabaca 100-125 kilo aralığında bir levha. Daha düşük saflıkta blister bakır ya da kablo döküm bakırı LME'ye giremiyor.

Spesifikasyon BS EN 1978 standardına bağlı. Kükürt, oksijen, bizmut, kurşun gibi safsızlıklar parts-per-million seviyesinde sınırlanmış. Bir tek safsızlık bile elektriksel iletkenliği düşürdüğü için bu sınırlar çok katı. Kontratı teslim almak isteyen alıcı sadece LME'nin good delivery listesindeki markalardan birinin katotunu kabul ediyor.

Bakırın bu kadar yüksek saflıkta olması gerek çünkü ana kullanım alanı elektrik iletimi. Yüzde 0.01'lik safsızlık bile bir transformatör sarımında ısı kaybı yaratıyor. Bu yüzden katot kalitesi piyasada pazarlık konusu değil, mutlak şart.

Marka listesi ve brand basis

Good delivery listesi 200'e yakın markayı barındırıyor.

Şili Codelco'nun Chuquicamata ve El Teniente markaları. Glencore'un Mufulira'sı. BHP'nin Olympic Dam'i. Rusya Norilsk. Çin Jiangxi, Yunnan, Tongling. Hindistan Hindalco. Türkiye Eti Bakır.

Bu marka sisteminin nüansı şu. Tüm markalar eşit görülmüyor. Bazı markalara piyasa daha fazla güveniyor, fiyatta küçük bir prim oluşuyor. Çin markaları zaman zaman discount'a düşüyor, batılı alıcılar Çin marka katotunu LME deposundan istemiyor. Bu tercih farkına "brand basis" deniyor. Sözlü piyasada konuşulur ama resmi LME fiyatına yansımıyor.

Brand basis 2022 sonrasında jeopolitik bir boyut kazandı. Rusya'nın Ukrayna işgalinden sonra LME deposundaki Rus marka bakır (Norilsk, UMMC) batılı alıcılar tarafından istenmemeye başladı. LME 2024'te Nisan ayında yeni üretilen Rus metalini sisteme almayı yasakladı. Bu kararla brand basis görünmez bir sözlü farktan resmi bir kurala dönüştü.

Warrant sistemi ve dünya çapı depo ağı

LME bakırının fiziki ayağı dünya çapına yayılmış depolarda duruyor. Singapur, Rotterdam, Busan, Kaohsiung, New Orleans, Antwerp. Her depoda saklanan katot bir warrant ile temsil ediliyor. Kağıt değil, elektronik sertifika. Warrant LME pozisyonunun fiziki teslimat yetkisi.

Stok rakamları her sabah yayımlanıyor. LME warrant stoku 100.000 tonun altına inerse piyasa stres seviyesinde sayılıyor. 500.000 tonun üstüne çıkarsa bol arz işareti. Stok değişimi spread'leri doğrudan etkiliyor.

Warrant sisteminin karanlık bir yanı da var. Bir oyuncu büyük miktarda warrant tutarak fiziki bakırı depodan çıkmaya engelleyebiliyor. 2010'larda JPMorgan ve Glencore'un alüminyum deposunda yarattığı kuyruk sorunu (queue) bunun en bilinen örneği. LME o günden sonra depodan çıkış kurallarını sıkılaştırdı.

Tom-Next, Cash-3M ve LME'nin tuhaf vade yapısı

LME'nin sıradışı bir kontrat yapısı var. Diğer borsaların aksine günlük vadeler işliyor. Yarın teslim, ertesi gün, ve böylece üç ay vadeye kadar her gün ayrı bir tarih. Bu yapı 19. yüzyılda gemiyle gelen bakırın teslim tarihini sabitleme ihtiyacından doğdu.

İki temel spread var.

Tom-Next, yani bugün al yarın sat. Bir günlük fonlama maliyeti. Negatife düşerse bakır yarınki gün için kıt demek.

Cash-3M, spot ile üç ay ileri arasındaki fark. Backwardation'a düşerse fiziki bakırın LME deposunda azaldığı anlaşılıyor.

2024 Mayıs'ında Cash-3M backwardation'ı bir noktada ton başına 270 doları gördü. LME stoğu 65.000 tona inmişti. Birinin squeeze yaptığı söylentileri çıktı. Yani büyük bir oyuncunun fiziki stoğu tutarak nakit spread'i yukarı çektiği. Aynı dönem COMEX bakırı da rekor kırınca arbitraj kanalları açıldı, bakır New York'a aktı.

Sumitomo ve Mr. Copper skandalı

Burada bakır piyasasının kara hikayesini anlatmadan geçemeyiz.

Yasuo Hamanaka Sumitomo Corporation'ın bakır masasında 1980'lerden 1996'ya kadar baş trader olarak çalıştı. Piyasa ona "Mr. Copper" diyordu. Çünkü tek başına küresel bakır fiyatını yıllarca manipüle etti. Bazı tahminlere göre belli dönemlerde dünya bakır ticaretinin yüzde 5'ini kontrol ediyordu.

Yöntemi basitti. LME'deki fiziki stoğun büyük kısmını satın aldı. Aynı zamanda ileri vade pozisyonlarda uzun durdu. Stok kıt görüldü, fiyat yükseldi, vadeli pozisyonu kazançlı kapadı. Bunu döner şekilde yıllarca tekrarladı. Zararları gizlemek için sahte işlem kayıtları tuttu.

Piyasa hafızası. 1996 yazında numaranın açığa çıkması Sumitomo'ya 2.6 milyar dolarlık zarar getirdi. O zamanın en büyük trading zararı. Hamanaka 8 yıl hapis yattı.

Olay LME'nin gözetim sisteminin baştan yapılandırılmasına yol açtı. Pozisyon limitleri, raporlama eşikleri, dominant pozisyon tespiti. Bunların hepsi Sumitomo sonrası geldi. Bugün bir oyuncu belli bir eşiği aşan pozisyon tutarsa LME ona spread'i belli sınırlarda tutma zorunluluğu getiriyor.

LME, SHFE ve COMEX, üç fiyat üç dünya

LME tek bakır borsası değil.

Şanghay Vadeli İşlemler Borsası (SHFE) Çin domestik bakır fiyatını belirliyor. Ton başına yuan cinsinden. Çin tüketimi küresel talebin yarısından fazla. Yani SHFE fiyatı LME üzerinde sürekli baskı oluşturuyor.

COMEX (New York) ABD bakır fiyatını veriyor. Pound başına dolar cinsinden. ABD ithalatçısı için fiziki teslimat noktası.

Üç fiyat arasındaki arbitraj her gün hesaplanıyor. SHFE-LME spread'i pozitifse Çinli ithalatçı LME deposundan bakırı çekip Şangay'a gönderebiliyor. Spread negatife döndüğünde tersi oluyor. Bu arbitraj kanalına "import arb" deniyor ve Çinli trader'ların ekmek parası buradan çıkıyor.

2025'te COMEX-LME spread'i tarihi rekor kırdı. ABD'nin bakıra gümrük vergisi getirebileceği beklentisiyle bakır New York'a aktı, COMEX fiyatı LME'nin ton başına 1.000 dolar üzerine çıktı. Trading house'lar dünyanın dört bir yanından bakırı toplayıp ABD'ye yöneltti.

Yangshan premium

Çin'e gelen ithal bakırın gerçek fiyatı LME değil. LME artı Yangshan premium.

Yangshan Şangay'ın hemen güneyinde bir bonded liman. Çin'e ithal edilen bakır katotu gümrük dışı bu depoya geliyor. Buradan iç piyasaya geçerken bir prim ödeniyor. Premium kontratın yapısına göre değişiyor, ton başına 30 dolardan 150 dolara kadar çıkabiliyor.

Yangshan premium Çin bakır talebinin gerçek termometresi. LME fiyatı sabit dururken Yangshan yükselirse Çin'in iç bakır iştahı arttı demek. Düşerse stok bolluğu. Trader'lar bu primi günlük takip ediyor çünkü ithalat kârının olup olmadığını doğrudan gösteriyor.

Bakır nereye gidiyor

Küresel bakır talebinin yüzde 70'i kabloya, fiziki iletkene gidiyor. Elektrik şebekesi, motor sarımı, transformatör, jeneratör.

Yeni dalga elektrikli araç ve yenilenebilir enerji. Bir EV ortalama 80 kilo bakır kullanıyor. İçten yanmalı bir aracın dört katı. Solar tesis megavat başına 5 ton, rüzgar tribünü 3 ton bakır istiyor. Veri merkezleri ayrı bir talep kalemi olarak yükseliyor, AI sunucu çiftlikleri yoğun bakır içeriyor.

Üretim tarafı Şili (yıllık 3.5 milyon ton), Peru (2 milyon), Kongo (2 milyon), Çin (1.7 milyon) ve Avustralya'da yoğun. İlk üç ülke küresel üretimin yarısını sağlıyor. Şili'nin Escondida madeni tek başına dünya üretiminin yüzde 5'ini veriyor.

Bakır neden hep eksik kalıyor

Yapısal sorun şu. Yeni maden açmak 10-15 yıl sürüyor. Permit, çevre değerlendirmesi, finansman, inşaat. Talep ise bir yılda artıyor.

Şu an dünyada yapım aşamasında olan büyük bakır madenleri parmakla sayılabilir. Las Bambas (Peru), Quebrada Blanca 2 (Şili), Oyu Tolgoi yeraltı (Moğolistan). Yeni keşifler nadirleşti. Son büyük keşif 2007'deki Resolution, o da hâlâ açılmadı.

Bir başka sorun cevher tenörünün düşmesi. Eski madenlerde bakır içeriği her yıl azalıyor. Bugün ortalama cevher yüzde 0.5 bakır içeriyor, 1990'larda bu oran yüzde 1.6'ydı. Yani aynı bakırı çıkarmak için üç kat fazla kaya işlemek gerekiyor. Bu da enerji ve su maliyetini şişiriyor.

Bu yüzden piyasada "structural deficit" yaygın bir tahmin. 2030'a doğru her yıl 5-7 milyon ton açık. Ya bakır fiyatı yükselip talebi soğutacak, ya alternatif teknoloji devreye girecek. Alüminyum kabloya geçiş hep gündemde ama verim düşük olduğu için yaygınlaşmadı. Geri dönüşüm (scrap) toplam arzın üçte birini sağlıyor ve bu pay yavaşça büyüyor.

TC/RC, eritici ile maden arasındaki pazarlık

Bakır madenden katot olarak çıkmıyor. Önce konsantre (yüzde 25-30 bakır) olarak çıkıyor, sonra eritici (smelter) bunu yüzde 99.99 katoda dönüştürüyor.

Maden ile eritici arasındaki ücret pazarlığına TC/RC deniyor. Treatment Charge ve Refining Charge. Eritici bu ücreti maden şirketinden alıyor. TC/RC yüksekse eriticinin eli güçlü, yani konsantre bol. Düşükse maden şirketinin eli güçlü, konsantre kıt.

Her yıl sonunda büyük maden şirketleri (Freeport, Antofagasta) ve Çinli ericiler bir "benchmark TC/RC" üzerinde anlaşıyor. Bu sayı tüm yıl için referans oluyor. 2024'te benchmark ton başına 80 dolar civarındaydı, 2025'te konsantre kıtlığı yüzünden sıfıra hatta negatife yaklaştı. Negatif TC, ericinin konsantre almak için maden şirketine para ödediği anlamına geliyor, bu da eritme kapasitesinin konsantreyi aştığını gösteriyor.