İklim değişikliğini tarım açısından düşünmenin en kolay yolu, onu bir tek sıcak yaza indirgememek. Mesele bir yılın çok kurak ya da çok yağışlı geçmesi değil, kötü havanın eskisinden daha sık, daha sert ve daha tahmin edilemez gelmesi. Bir çiftçi otuz yıl önce tarlasını ekerken neyle karşılaşacağını aşağı yukarı bilirdi. Yağmur kabaca ne zaman gelir, sıcaklık hangi aralıkta gezer, don ne zaman biter, hepsinin bir alışkanlığı vardı. İklim değişikliği işte tam da bu alışkanlığı bozuyor, geçmişin ortalaması artık yarının ne getireceğini söylemiyor. Gökyüzü kararsızlaştıkça, o tarladan çıkan her emtianın fiyatı da daha zıpzıp bir hal alıyor.
Bu yazının derdi tam olarak şu. İklim kaynaklı aşırı hava olayları belirli emtia sınıflarında fiyat oynaklığını rastlantısal bir şanssızlık olmaktan çıkarıp yapısal bir özelliğe dönüştürüyor. Oynaklık artık ara sıra başa gelen bir kaza değil, piyasanın kalıcı bir damarı. Tarım sigortası ve vadeli işlem piyasaları da bu yeni gerçeğe uyum sağlamak zorunda kalıyor, çünkü ikisi de eski iklimin varsayımları üstüne kurulmuştu.
İklimle havayı karıştırmamak
Önce küçük ama can alıcı bir ayrımı netleştirelim. Hava, yarın yağmur yağacak mı sorusunun cevabı. İklim ise bir yörenin onlarca yıllık ortalama davranışı. Bir günün soğuk geçmesi iklimle ilgili hiçbir şey söylemez, ama soğukların eskisinden geç bitmesi, kuraklıkların üst üste gelmesi iklimin kaydığını anlatır. Tarım açısından kritik olan da bu kayma, çünkü bir bitkinin ne zaman ekileceği, çiçek açacağı ve olgunlaşacağı hep iklimin eski ritmine ayarlanmış.
O ritim oynayınca ekim takvimi tutmamaya başlıyor. Çiçeklenme döneminde beklenmedik bir sıcak dalgası tohum bağlamayı vuruyor, hasada yakın bir sel olgun mahsulü tarlada çürütüyor. Yani asıl sorun ortalamanın birkaç derece artması değil, uçların sıklaşması. Aşırı sıcak, aşırı kurak, aşırı yağışlı günler artık daha sık geliyor ve mahsul tam da en kırılgan olduğu anda bu uçlara yakalanıyor.
Neden bazı emtialar bu kadar açık hedef
Her emtia iklime aynı ölçüde teslim olmaz. Bakırı yerin altından çıkarırsın, kuraklık madenin cevherini eritmez. Petrol rezervi kavurucu yazdan etkilenmez. Ama tahıl, kahve, kakao, şeker, pamuk gibi tarladan çıkan emtialar tamamen gökyüzünün insafına kalmış, çünkü hammaddeleri doğrudan iklimin ürünü.
Bir de bu ürünlerin çoğu coğrafi olarak sıkışmış. Dünya kahvesinin büyük kısmı birkaç ülkeden gelir, kakaonun neredeyse tamamı Batı Afrika'nın dar bir şeridinden çıkar, buğdayın gövdesi ise sayılı tahıl ambarı bölgeye yığılmış. Bu yoğunlaşma normalde verimlilik demek, ama iklim açısından bir zafiyet. O dar bölgeye tek bir kötü sezon vurduğunda, dünya arzının ciddi bir dilimi aynı anda sakatlanıyor ve onu dengeleyecek bir başka bölge çoğu zaman yok.
Bir başka kırılganlık da depolanabilirlikle ilgili. Tahılı silolarda aylarca tutabilirsin, bu sana bir tampon verir, ama taze ürünlerin çoğu o lüksü tanımaz. Stok azsa, kötü gelen hasadın fiyatını yastıklayacak bir yedek de kalmaz. İşte bu yüzden iklim şoku, az stoklu ve coğrafi olarak yoğunlaşmış emtialarda en sert dalgayı yaratır.
Şokun fiyata nasıl geçtiği
Bir iklim şokunun fiyatı neden bu kadar sert ittiğini anlamak için tek bir kavram yeter. Tarım emtialarında talep oldukça katı kalır, insanlar pahalandı diye ekmeği ya da kahveyi yarıya indirmez. Talep yerinde dururken arz bir kuraklıkla aniden düşünce, dengeyi kuracak tek şey fiyat kalır. Ekonomistler buna düşük esneklik diyor. Tahılda arzın yüzde 5 düşmesi, fiyatı yüzde 30 ya da daha fazla yukarı itebilir, çünkü herkes aynı azalmış mahsula üşüşür ve fiyat talebi zorla kısacak kadar yükselmek zorunda kalır. İklim değişikliği bu mekanizmayı daha sık tetikleyince, eskiden on yılda bir görülen sert yükseliş artık birkaç yılda bir kapıyı çalıyor.
Piyasa hafızası. 2010 yazında Rusya tarihin en şiddetli sıcak hava dalgalarından birini yaşadı, kuraklık tarlaları kavurdu, dev yangınlar ülkeyi sardı ve buğday hasadı çöktü. Moskova bunun üstüne buğday ihracatını yasakladı, çünkü önce kendi halkını doyurmak istiyordu. Dünyanın en büyük ihracatçılarından biri pazardan bir anda çekilince küresel buğday fiyatları sert biçimde yukarı fırladı ve alıcı ülkeler telaşla başka kaynaklara koştu. O kriz, tek bir bölgedeki iklim felaketinin ne kadar hızlı küresel bir fiyat şokuna dönüşebileceğini herkese kazıdı.
Rusya örneği tam da yapısal meselenin canlı bir vaka çalışması. İklim olayı arzı kesti, ihracat yasağı kararı ise kalan arzı pazardan çekti. Bu iki katmanın üst üste binmesi, iklim çağında fiyat oynaklığının neden sadece havayla değil, havaya verilen insan tepkileriyle de büyüdüğünü gösteriyor.
Oynaklık neden artık kalıcı
Buradaki kilit kelime kalıcı. Tek bir kötü yıl piyasayı sarsar ama geçer. İklim değişikliğinin yaptığı şey, kötü yılların olasılığını sürekli yukarı çekmek ve oynaklığı geçici bir tepe olmaktan çıkarıp piyasanın temel dokusuna işlemek.
Bunu şöyle düşün. Eskiden bir tahıl tüccarı fiyat dağılımını dar bir bant olarak hayal ederdi, çoğu yıl ortalamaya yakın, ara sıra uçlarda. İklim değişikliği o bandı hem genişletiyor hem de uçlara doğru kuyruğunu kalınlaştırıyor. Aşırı kötü hasat senaryoları daha sık gerçekleşiyor, fiyat da daha geniş bir aralıkta sıçramaya hazır bekliyor. Üstelik birden çok tahıl ambarı aynı anda kötü sezon yaşayabiliyor, çünkü küresel ısınma sıcak dalgalarını farklı kıtalarda eşzamanlı tetikleyebiliyor. İki büyük üreticinin aynı yıl birlikte sakatlanması, eskiden çok düşük ihtimalken artık ciddiye alınması gereken bir senaryo.
Piyasa bu kalıcı belirsizliği iki yerde fiyatlıyor. Birincisi spot fiyatın kendisi daha sinirli salınıyor. İkincisi, opsiyon priminin içine gömülü oynaklık beklentisi yükseliyor. Bir tahıl opsiyonu satın aldığında ödediğin prim, aslında piyasanın gelecekteki sıçrama riskine biçtiği fiyat ve iklim riski büyüdükçe bu primler de tırmanıyor.
Tarım sigortasının uyum sancısı
Tarım sigortası tam da bu noktada zorlanıyor, çünkü sigortanın bütün mantığı geçmişe bakarak geleceği fiyatlamaya dayanır. Sigortacı eline son kırk yılın hasar verilerini alır, ne sıklıkla kuraklık olmuş, ne kadar mahsul gitmiş, buna bakarak primini hesaplar. Ama iklim değişikliği geçmişi gelecek için güvenilir bir kılavuz olmaktan çıkarınca bu temel çatlıyor. Dünün verisiyle yarının riskini fiyatlamak, kayan bir zeminde sabit cetvelle ölçüm yapmaya benziyor.
Primler bu yüzden yükseliyor, çünkü sigortacı artan riski cebine yansıtmak zorunda. Bazı bölgelerde ise sigorta bulmak iyice güçleşiyor, risk o kadar yükseliyor ki kimse makul bir fiyata teminat vermek istemiyor. Tekrarlayan kuraklık bölgelerinde çiftçi ya çok yüksek prim ödüyor ya da sigortasız kalıyor, ki bu ikincisi gıda arzı için sessiz bir tehlike. Sigortasız çiftçi tek bir kötü sezonda üretimden çekilebilir ve bu kayıp uzun vadede arzı daha da kırılganlaştırır.
Sigorta dünyası bu yüzden yeni araçlara yöneliyor. Bunların en ilginci endeks bazlı sigorta. Klasik sigortada eksper tarlaya gelir, gerçek hasarı ölçer, sonra öder, bu hem yavaş hem masraflı. Endeks bazlı sigortada ise ödeme, gerçek hasara değil ölçülebilir bir hava göstergesine bağlanır. Belli bir dönemde yağış belli bir eşiğin altına düşerse, çiftçiye tarlasına bakılmadan otomatik ödeme yapılır, üstelik kimse yağmur miktarıyla oynayamadığı için hile riski de düşük. İklim çağında bu tür araçlar, geleneksel sigortanın hantal kaldığı yerde daha çevik bir kalkan sunuyor.
Vadeli piyasanın rolü ve sınırı
Vadeli işlem piyasaları bu hikayenin diğer yarısı. Çiftçi hasadını henüz tarladayken belli bir fiyattan satmayı baştan kilitler, böylece fiyat düşerse korunmuş olur. Un fabrikası ise alacağı buğdayın fiyatını baştan sabitler, fiyat fırlarsa zarar etmez. Vadeli piyasa böylece fiyat riskini, taşımak istemeyenden onu üstlenmeye razı olana aktarır.
İklim değişikliği bu köprüyü daha kalabalık hale getiriyor. Oynaklık arttıkça herkesin korunma ihtiyacı büyüyor, vadeli ve opsiyon piyasalarında işlem hacmi şişiyor. Aynı zamanda piyasa, iklim riskini fiyat eğrisine yedirmeyi öğreniyor. Kuraklık ihtimali yüksek bir sezona girilirken ileri vadeli fiyatlar bu riski yansıtacak biçimde primli işlem görebiliyor, yani piyasa önümüzdeki hasadın havasına baştan bahis oynuyor.
Ama vadeli piyasanın bir sınırı var. Vadeli sözleşme fiyat riskini devreder, üretim riskini ortadan kaldırmaz. Çiftçi fiyatını kilitler ama tarlası kuraklıkta yanarsa satacak ürünü kalmaz, üstelik kilitlediği fiyattan teslim etmek zorunda olduğu için zararı katmerlenebilir. Bu yüzden iklim çağında sigorta ile vadeli piyasa birbirini tamamlamak zorunda. Biri ürünün yok olma riskini, öteki fiyatın çökme riskini karşılıyor, ikisi bir arada olmadan çiftçinin koruması yarım kalıyor.
Küçük bir örnek hesap
Düşük esnekliğin fiyatı nasıl abarttığını somut görmek için kaba bir hesap yapalım. Diyelim bir bölge normalde 100 milyon ton buğday üretiyor ve fiyat ton başına 250 dolar civarında dengede. Bir sıcak hava dalgası gelsin, hasadın yüzde 20'sini götürsün, üretim 80 milyon tona insin. Tahılda kaybolan her yüzde 1 arzın fiyatı kabaca yüzde 2 yukarı ittiğini varsayarsak, yüzde 20 arz kaybı fiyatı yaklaşık yüzde 40 yukarı taşır. Aşağıdaki tablo iki senaryoyu yan yana koyuyor.