EUA Karbon (AB ETS)

EUA (European Union Allowance) AB'nin karbon emisyon ticareti sisteminin (EU ETS) ana ürünü. Bir EUA bir ton CO2 eşdeğeri emisyon hakkı. AB içindeki enerji üretici, ağır sanayi tesisi ve havacılık şirketi emisyonu kadar EUA tutmak zorunda. EUA dünya karbon piyasalarının en derini ve fiyatı küresel iklim politikasının asıl sinyali. Bir tür "kirletme lisansı" ama arzı her yıl azalan bir lisans.

EU ETS, 2005'te kurulmuş bir laboratuvar

AB Emisyon Ticareti Sistemi (EU ETS) 2005'te başladı. Dünyada cap-and-trade modelini uygulayan ilk büyük sistem. O günden beri Çin, Kaliforniya, Güney Kore ve başkaları benzer sistemler kurdu ama EU ETS hâlâ en büyük ve en likit olanı.

Mantık şu. AB toplam emisyon tavanı koyuyor. Bu tavan her yıl küçülüyor. Sistem dahilindeki şirketler emisyonu kadar EUA satın alıyor ya da bedava tahsis ediliyor. Kapasiteyi düşüren şirket fazla EUA'yı satıyor, yetmeyen şirket alıyor. Böylece emisyon azaltma en ucuz olan yerde yapılıyor, piyasa bunu kendisi buluyor.

Sistem dört fazda gelişti.

Faz 1 (2005-2007) deneme dönemi. EUA aşırı bedava tahsis edildi, fiyat 30 eurodan başlayıp 0'a indi. Çünkü piyasada fazlalık vardı, kimse satın almak zorunda değildi.

Faz 2 (2008-2012) küresel krize denk geldi. Sanayi yavaşladı, emisyon düştü, fazlalık yine birikti. EUA 25 eurodan 5 euroya indi.

Faz 3 (2013-2020) reforma kadar süren karanlık dönem. EUA 5-8 euro arasında oyalandı. Bu fiyat o kadar düşüktü ki kimseyi emisyon azaltmaya teşvik etmiyordu.

Faz 4 (2021-2030) asıl şovun başladığı dönem. EUA 30 eurodan 100 euroya çıktı.

MSR reformu, ölü piyasadan canlı piyasaya

Faz 3'ün sonlarında AB Komisyonu sorunu görmüştü. EUA fiyatı düşük kaldığında şirketler emisyon kısma motivasyonu bulamıyordu. Piyasada 2 milyar tonun üzerinde fazla EUA birikmişti, bu fazlalık fiyatı eziyordu.

2018'de MSR (Market Stability Reserve) devreye girdi. Mantığı basitti. Piyasada fazla EUA varsa bir kısmı rezerve çekilir, dolaşımdan çıkar. Yetersizse rezerveden geri salınır. Yani bir tür otomatik arz musluğu.

Piyasa hafızası. MSR'ın etkisi anında geldi. 2018 başında EUA 8 eurodan 25 euroya çıktı. 2019'da 25-30 euro aralığına oturdu. Bir regülasyon değişikliği, hiçbir şey üretmeden ya da yıkmadan, sadece arz kuralını değiştirerek fiyatı üçe katladı.

COVID 2020'de kısa süreli geri çekilme yarattı. Ama 2021'de Avrupa Green Deal taahhüdü ile birlikte EUA tırmandı. Aralık 2021'de 90 euroyu, Şubat 2023'te 100 euroyu aştı.

MSR Avrupa karbon piyasasının dönüm noktası. Bir regülasyon değişikliğinin ölü bir piyasayı dünyada en pahalı karbon fiyatlamasına dönüştürdüğü örnek. Karbon piyasalarının işe yaraması için fiyatın yeterince yüksek olması gerektiğini, bunun da arz tasarımıyla sağlandığını gösterdi.

EUA hangi sektörleri kapsıyor

EU ETS yaklaşık 11.000 tesisi kapsıyor.

Enerji üreticileri. Termik santraller, kömür santralleri, gaz santralleri. Bu grup EUA talebinin yarısından fazlasını oluşturuyor. Elektrik üreticileri bedava tahsis almıyor, tüm EUA'yı satın almak zorunda, bu yüzden en büyük alıcılar.

Ağır sanayi. Çelik (ArcelorMittal, ThyssenKrupp), çimento (Holcim, HeidelbergCement), alüminyum (Norsk Hydro), kimya (BASF), kağıt, cam, seramik, gübre. Bu sektörlere hâlâ bedava tahsis veriliyor, karbon kaçağını önlemek için.

Havacılık. AB içi uçuşlar dahil. Lufthansa, Air France-KLM, Ryanair, easyJet. Uluslararası uçuşlar şimdilik kapsam dışı, onlar için CORSIA adlı ayrı bir küresel sistem var.

2024'ten itibaren denizcilik de eklendi. AB limanlarına gelen büyük gemiler emisyonları için EUA tutmak zorunda. Önce yüzde 40, kademeli olarak yüzde 100'e çıkacak. Bu, navlun maliyetlerine ve dolaylı olarak tüm emtia lojistiğine yansıyor.

CBAM, karbon kaçağına karşı vergi duvarı

EUA yüksek olunca AB üreticisi rekabette kaybediyor. Çinli ya da Türk çelik üreticisi karbon vergisi ödemiyor, ucuz çelik satıyor. AB üreticisi pahalı.

Buna karbon kaçağı (carbon leakage) deniyor. AB sanayinin Avrupa dışına kaçması. Yani emisyon azalmıyor, sadece yer değiştiriyor, üstelik AB iş kaybediyor.

Çözüm CBAM (Carbon Border Adjustment Mechanism). AB'ye ithal edilen çelik, alüminyum, çimento, gübre, elektrik, hidrojen için karbon vergisi alınıyor. İthalatçı, üretim ülkesindeki karbon maliyetini hesaplayıp aradaki farkı AB'ye ödüyor. Yani Türk çeliği AB'ye girerken, AB'li üreticinin ödediği karbon maliyeti kadar vergi ödüyor.

CBAM 2023'ten beri raporlama aşamasında. 2026'dan itibaren tam mali yükümlülük başladı. Türkiye, Çin, Hindistan gibi AB ihracatçısı ülkeler için ciddi maliyet. Türkiye'nin AB'ye çelik ve alüminyum ihracatı büyük olduğu için CBAM Türk sanayisi için doğrudan bir tehdit, pek çok şirket karbon ayak izini ölçmeye ve azaltmaya başladı.

CBAM'ın yan etkisi. EUA fiyatı yüksek tutulabiliyor çünkü AB üreticisinin rekabeti korunuyor. Vergiler doğrudan EUA fiyatına talep ekliyor, çünkü ithalatçılar da artık bu maliyeti hesaba katıyor.

Bedava tahsis, sistemin yumuşak göbeği

EU ETS'in tartışmalı bir özelliği. Ağır sanayi şirketlerine hâlâ büyük miktarda EUA bedava veriliyor.

Mantık karbon kaçağını önlemek. Bedava EUA olmasa Avrupalı çimento ya da çelik üreticisi tamamen kapanır. Bedava tahsis bir geçiş mekanizması.

Ama bedava tahsis EUA piyasasının fiyat sinyalini zayıflatıyor. Şirket eldeki ücretsiz tahsisi sattığında kâr ediyor ama yatırım yapma motivasyonu sınırlı. Bazı şirketler ücretsiz tahsisten "windfall profit" elde etmekle eleştirildi, yani emisyonu hiç azaltmadan EUA satarak kâr ettiler.

Faz 4'te bedava tahsis kademeli olarak azaltılıyor. CBAM kapsamındaki sektörlerde 2026-2034 arası tamamen kaldırılacak. Bu yapısal düşüş EUA arzının dolaylı bir kısıtlaması. Daha az bedava tahsis daha fazla satın alma talebi, bu da fiyatı yukarı itiyor.

ICE EUA futures ve EEX ihalesi

EUA iki ana kanaldan alınıp satılıyor.

Birincil piyasa EEX (European Energy Exchange) ihaleleri. AB her hafta belli miktar EUA'yı açık ihaleyle satıyor. Tahsis dağıtım mekanizması, devletler gelir elde ediyor ve bu gelir iklim projelerine yönlendiriliyor.

İkincil piyasa ICE Europe futures. EUA Aralık vadelisi (her yıl Aralık ayı vadeli kontrat) en likit ürün. Yıllık 1 milyar tonun üzerinde işlem hacmi.

Futures piyasası yıllık 100 milyar euro üzerinde ciro yapıyor. Spekülatif yatırımcı (hedge fon, yatırım bankası) toplam pozisyonun büyük kısmını taşıyor. Bu spekülatif varlığı bazı çevreler eleştiriyor, EUA fiyatının gerçek emisyon maliyetinden çok finansal spekülasyonu yansıttığını söylüyorlar. AB Komisyonu 2024'te pozisyon limiti getirme tartışması açtı ama sonuçta uygulamadı, çünkü likiditenin de spekülatörlerden geldiğini gördü.

Brent-EUA korelasyonu ve enerji geçişi

EUA ile fosil enerji emtia fiyatları arasında karmaşık bir ilişki var.

Doğal gaz fiyatı yükseldiğinde Avrupa enerji santralleri kömüre dönüyor. Kömür daha karbonlu, daha çok EUA tüketiyor. Yani gaz pahalı olunca EUA talebi yükseliyor. Bu mekanizmaya "fuel switching" deniyor ve EUA fiyatının en önemli kısa vadeli sürücüsü.

Bu mekanizmanın en sert örneği 2021-22. TTF gaz fiyatı patladığında kömür santralleri devreye girdi, EUA fiyatı tırmandı. Ton başına 100 euro üzerine çıktı. Gaz ve karbon birlikte yükselince Avrupa elektrik fiyatları rekor kırdı.

Tersi de oluyor. EUA fiyatı yükselince kömür santralleri ekonomik olmaktan çıkıyor. Operatörler gaza geri dönüyor. Gaz talebi artıyor, gaz fiyatı yükseliyor. Döngü. Bu yüzden trader'lar gaz, kömür ve EUA fiyatlarını birlikte izliyor, "clean spark spread" ve "clean dark spread" denilen göstergelerle hangi yakıtın kârlı olduğunu hesaplıyor.

EUA emisyon politikasının basit bir göstergesi değil. Aynı zamanda Avrupa enerji karışımının pratik mekaniği. Bir santral müdürü her sabah gaz, kömür ve EUA fiyatına bakıp hangi yakıtla üretmenin daha kârlı olduğuna karar veriyor.

Geleceğin yapısı, 2030 ve sonrası

EU ETS 2030'a doğru daha sert hedeflere geçiyor. Toplam emisyon tavanı her yıl yüzde 4.3, sonra yüzde 4.4 düşecek. Faz 4 sonunda 2030'da emisyonun 2005'e göre yüzde 62 düşmesi hedefi. Tavan azaldıkça EUA kıtlaşacak, bu da yapısal olarak fiyatı yukarı itiyor.

EU ETS 2 yeni bir sistem. Binalar ve karayolu ulaşımını kapsayacak. 2027'de başlayacak. Ayrı bir EUA türü, daha küçük bir piyasa olarak başlayacak. Bu sistem doğrudan vatandaşların ısınma ve yakıt faturasına yansıyacağı için politik açıdan hassas, AB sosyal bir fon kurarak düşük gelirli haneleri korumayı planlıyor.

Uzun vadeli EUA fiyat tahminleri 2030 için 150-200 euro/ton aralığında. Bu seviyede yeşil hidrojen üretimi, karbon yakalama (CCS) teknolojisi, DRI çelik tesisleri ekonomik hale geliyor. Yani EUA fiyatı kendi başına sanayi dönüşümünü zorlayacak. Karbon piyasasının asıl amacı da bu, fiyatı yeterince yüksek tutup temiz teknolojiyi kârlı kılmak.