CBOT Soya Küspesi

Soya küspesi, adından da anlaşılacağı gibi geriye kalan şeyin ürünü. Soya fasulyesini eziyorsunuz, içindeki yağı söküp alıyorsunuz, elinizde kalan kuru posaya da küspe diyorsunuz. Kulağa pek cazip gelmeyen bu kalıntı, dünyadaki çiftlik hayvanlarının neredeyse tamamının protein kaynağı. Tavuğun yumurtlaması, domuzun et tutması, ineğin süt vermesi büyük ölçüde bu kahverengi tozun yem teknesine girmesine bağlı. CBOT'ta işlem gören soya küspesi vadeli kontratı da işte bu görünmez ama her yerde olan ürünün fiyatını belirliyor.

Borsada nasıl işlem görüyor

Soya küspesi, Chicago Board of Trade'de yani CBOT'ta işlem görüyor. CBOT bugün CME Group çatısı altında, ama tahıl ve yağlı tohum dünyasının kalbi hala Chicago'da atıyor. Her kontrat 100 ton küspeyi temsil ediyor ve fiyatlar ton başına dolar cinsinden kote ediliyor. Yani ekranda gördüğünüz rakam, bir ton soya küspesinin kaç dolara el değiştirdiğini gösteriyor.

Vade ayları soya ekim ve hasat takvimine yaslanıyor. Tüccarlar yılın farklı dönemlerine yayılmış kontratlar arasında pozisyon alıyor, böylece hem hasat öncesi belirsizliği hem de ezme tesislerinin yıl boyunca değişen üretim temposunu fiyata yansıtıyorlar. Yem fabrikaları gelecekteki maliyetlerini sabitlemek için alım yaparken, ezme tesisleri ürettikleri küspeyi peşinen satarak kendilerini fiyat düşüşüne karşı koruyorlar.

Küspe kontratının bir başka cazip yanı, fiziksel teslimatın gerçekten işleyen bir altyapıya dayanması. Chicago çevresindeki ve nehir kıyısındaki tescilli ambarlar üzerinden teslimat yapılabiliyor, bu da vadeli fiyatın gerçek piyasadan kopmasını engelliyor. Spekülatör ile fiziksel tüccarın aynı masada buluştuğu bu yapı, küspe fiyatına hem derinlik hem de güvenilirlik kazandırıyor.

Ezmenin yan ürünü olmak ne demek

Soya küspesini anlamak için önce ezme işini anlamak gerekiyor. Bir soya fasulyesini düşünün. Ağırlığının kabaca yüzde 18 ila 19'u yağ, geri kalanı da protein ve lif. Ezme tesisi fasulyeyi kırıp ısıtıyor, çözücülerle yağını ayrıştırıyor. Sonunda iki ürün çıkıyor ortaya. Sıvı soya yağı ile katı soya küspesi. Bir ton fasulyeden yaklaşık 800 kilo küspe, 190 kilo kadar da yağ elde ediliyor.

İşte bu yüzden küspe biraz tuhaf bir konumda. Kendi başına talep edilen bir ürün değil, yağ üretiminin doğal sonucu. Ezme tesisi yağ satmak için fasulye ezdikçe ortaya küspe çıkıyor, ister istesin ister istemesin. Bu durum fiyatlara ilginç bir geçişkenlik kazandırıyor. Yağ tarafında talep patladığında tesisler daha çok fasulye eziyor, piyasaya daha çok küspe akıyor ve bu bolluk küspe fiyatını aşağı çekebiliyor.

Crush margin: fasulye al, yağ ve küspe sat

Ezme tesisinin kazanç hesabına piyasada "crush margin" deniyor, yani ezme marjı. Mantığı basit. Tesis fasulyeyi alıyor, ezme maliyetini ekliyor, çıkan yağ ile küspeyi satıyor. Satıştan gelen toplam gelir ile fasulyenin maliyeti arasındaki fark da tesisin marjını veriyor.

Tüccarlar bu marjı doğrudan borsada da kurabiliyor. Soya fasulyesi kontratı alıp aynı anda soya yağı ve soya küspesi kontratları satarak ezme işlemini kağıt üzerinde taklit ediyorlar. Buna "crush spread" deniyor. Marj genişlediğinde tesisler daha çok ezmeye yöneliyor, daraldığında ise tesislerin bazıları üretimi kısıyor. Dolayısıyla küspe fiyatını yorumlarken tek başına bakmak yanıltıcı oluyor. Her zaman yağ ve fasulye ile birlikte düşünmek gerekiyor.

Marjın bileşenlerini şöyle özetleyebiliriz:

Yenilenebilir dizel küspeyi nasıl etkiledi

Son yılların en şaşırtıcı hikayesi, küspenin kendi dışındaki bir piyasadan vurulmuş olması. Soya yağı bir süredir sadece kızartma yağı değil, aynı zamanda yenilenebilir dizel hammaddesi. ABD'de bu yakıta yönelik teşvikler ezme tesislerini yağ üretmek için çılgına çevirdi. Tesisler yağ satmak istiyordu, ama yağ çıkarmanın tek yolu fasulye ezmekti, fasulye ezmenin de kaçınılmaz sonucu küspe.

Piyasa hafızası. 2024 yılında ABD'de yenilenebilir dizel hevesiyle soya ezme kapasitesi rekor düzeyde genişledi. Tesisler yağ peşinde koşarken yan ürün olan küspe arzı şişti, fiyatı baskı altına girdi. Ezme marjını bu kez yağ tarafı taşıdı, yem üreticileri ise beklemedikleri kadar ucuz protein buldu.

Bu, küspenin "yan ürün laneti" diyebileceğimiz halinin en net örneği. Yağ ne kadar parlarsa, küspe o kadar bol ve o kadar ucuz oluyor. Hayvancılık sektörü açısından bu kötü bir haber değil tabii. Yem maliyetinin düşmesi besicinin yüzünü güldürüyor. Ama küspe pozisyonu tutan tüccarlar için yağ piyasasını takip etmek neredeyse küspeyi takip etmek kadar önemli hale geliyor.

Yem teknesindeki yeri

Küspenin gittiği yer belli, hayvan yemi. Protein oranı yüksek olduğu için kanatlı, domuz ve sığır rasyonlarının vazgeçilmez bileşeni. Özellikle tavukçulukta soya küspesi adeta standart kabul ediliyor. Hızlı büyüyen etlik piliçler ve yumurta tavukları yüksek proteinli yeme ihtiyaç duyuyor, küspe de bu ihtiyacı hem ucuz hem bol biçimde karşılıyor.

Domuz yetiştiriciliği de büyük bir alıcı. Domuzun mide sistemi tek odacıklı olduğu için tavuğa benzer bir rasyonla besleniyor ve küspe burada da başrolde. Sığırda ise tablo biraz farklı. Geviş getiren hayvanların sindirim sistemi daha çok kaba yeme ve mısıra dayanıyor, yine de süt verimini artırmak isteyen üreticiler rasyona belli oranda küspe ekliyor.

Küspe talebinin nereye gittiğini kabaca şöyle sıralayabiliriz:

• Kanatlı yemi: en büyük ve en istikrarlı alıcı
• Domuz yemi: kanatlıya yakın, yüksek hacimli
• Sığır ve süt yemi: tamamlayıcı protein olarak
• Su ürünleri yemi: balık çiftliklerinde giderek artan kullanım

Bu talep yapısı küspeyi protein piyasasının nabzı haline getiriyor. Tavuk eti tüketimi dünyada artmaya devam ettikçe küspeye olan iştah da büyüyor.

Arjantin neden bu kadar baskın

Soya fasulyesi üretiminde ABD ve Brezilya zirvede, ama iş küspe ihracatına gelince sahnenin ortasında Arjantin duruyor. Arjantin fasulyesini ham olarak satmak yerine ülke içinde ezip katma değerli ürün olarak ihraç etme stratejisini onlarca yıldır izliyor. Ülkenin Rosario çevresindeki Paraná Nehri kıyısı, dünyanın en yoğun ezme tesisi kümelenmesine ev sahipliği yapıyor.

Bu yüzden Arjantin, küspe ve yağ ihracatında ham fasulye üretimindeki ağırlığının çok üstünde bir paya sahip. Dünyanın yem fabrikaları gözünü Arjantin'in hasadına ve ihracat politikalarına dikiyor. Arjantin'de kuraklık olduğunda ya da hükümet ihracat vergilerini değiştirdiğinde, etkisi Çin'deki domuz çiftliğinden Avrupa'daki tavuk kümesine kadar uzanıyor.

İhracat tarafında işin politik boyutu da var. Arjantin zaman zaman döviz girişini hızlandırmak için ihracat vergilerinde geçici indirimler yapıyor, bu da çiftçileri elindeki ürünü hızla satmaya itiyor. Böyle dönemlerde piyasaya ani bir küspe akışı oluyor ve fiyatlar dünya genelinde dalgalanıyor. Tersine, vergiler yükseldiğinde çiftçi ürününü siloda tutmayı tercih ediyor ve ihracat kanalı yavaşlıyor.

Brezilya da son yıllarda ezme kapasitesini büyüttü, ama hala büyük oranda ham fasulye satıyor ve bunun çoğu Çin'e gidiyor. Bu yüzden küspe ticaretinin yönünü tayin eden esas oyuncu Arjantin olmayı sürdürüyor. Bir tarafta nehir kıyısındaki devasa tesisler, diğer tarafta her hükümet değişikliğiyle yeniden çizilen vergi haritası var. Küspe tüccarının takvimi büyük ölçüde Buenos Aires'teki kararlara göre şekilleniyor.

Fiyatı hareket ettiren güçler

Küspe fiyatına bakarken aslında birkaç piyasayı aynı anda okumak gerekiyor. Bir tarafta soya fasulyesi hasadı var. İyi hasat bol fasulye, bol fasulye de bol küspe demek. Diğer tarafta ezme marjı var. Marj genişse tesisler tam kapasite çalışıyor, küspe arzı artıyor.

Üçüncü güç hayvancılık döngüsü. Sürü büyürken yem talebi artıyor, hayvan hastalıkları ya da düşük et fiyatları yüzünden sürüler küçüldüğünde talep çöküyor. Çin'de domuz vebası salgınlarının küspe talebini nasıl sarstığı bunun unutulmaz örneği. Dördüncü güç ise yağ piyasası, yani o yenilenebilir dizel hikayesi. Yağ ne kadar çok ezmeyi teşvik ederse küspe o kadar bollaşıyor.

Bütün bu güçler iç içe geçtiği için küspe, tek bir habere bakıp yorumlanabilecek bir emtia değil. Hasadı, marjı, sürüleri ve yağı aynı anda izleyen biri için ise oldukça okunabilir bir piyasa.

Türkiye açısından kısa bir not

Türkiye soya üretiminde kendine yetmiyor, bu yüzden hem fasulye hem de küspe ithal ediyor. Ülkedeki tavukçuluk ve büyüyen su ürünleri sektörü ciddi miktarda protein yemi istiyor. Arjantin ve Brezilya kaynaklı küspe, Türkiye'nin yem fabrikalarının raflarına düzenli olarak giriyor. Dolayısıyla CBOT'ta oluşan fiyat ve Arjantin'in ihracat koşulları, Türkiye'deki yumurta ve tavuk eti maliyetlerine de dolaylı yoldan yansıyor. Marketteki yumurta fiyatının arkasında, fark etmeseniz de Chicago'da kote edilen bir küspe rakamı duruyor.