62% Fe Demir Cevheri

62% Fe demir cevheri çelik üretiminin küresel referans kalitesi. Platts'ın IODEX (Iron Ore Daily Index) fiyatı bu kaliteyi izliyor. CFR Çin Tianjin limanı teslim, kuru ton bazında dolar cinsinden. Çin küresel çelik üretiminin yüzde 50'sinden fazlasını yaptığı için Tianjin CFR fiyatı dünya demir cevheri pazarının çıpası. Demir cevheri hacim olarak petrolden sonra en çok deniz taşımacılığı yapılan emtia.

62% Fe ne demek, neden bu sayı

Demir cevheri saflık derecesine göre sınıflandırılıyor. Yüzde 62 demir içeriği bir orta-üst kalite.

Daha yüksek kalite var. Yüzde 65 (premium). Brezilya Carajás madeni bu kalitenin lideri. Daha düşük kalite de var. Yüzde 58 (low-grade), genelde Hint ve düşük tenörlü Avustralya cevheri.

Yüzde 62 standart seçildi çünkü ana ihracat hacminin çoğu bu civarda. Avustralya'nın Pilbara madenleri, BHP'nin Newman ve Yandi, Rio Tinto'nun Pilbara Blend, Vale'in Brucutu cevheri 60-63 aralığında.

Cevher saflığı yüksekse çelik fabrikasında kok kömürü tüketimi düşer, üretim verimi artar. Saflık düşükse fabrikalar daha çok kömür yakmak zorunda, karbon emisyonu fazla. Bu yüzden cevher fiyatı sadece demir içeriğine değil, içindeki safsızlıklara da bağlı. Silika, alümina ve fosfor yüksekse fabrika cezalı fiyat ödüyor, çünkü bu maddeler cüruf yaratıp veriri düşürüyor.

Brand differential, kim ne kadar prim alıyor

Aynı yüzde 62 demir içerikli iki cevher aynı fiyatta satılmıyor. Brand basis denilen bir hiyerarşi var.

PB Fines (BHP'nin Pilbara Blend Fines markası) genellikle IODEX'e ton başına 1-2 dolar prim üzerinden işlem görüyor. Çünkü Çinli çelik fabrikaları PB Fines'ın safsızlık profilini iyi tanıyor. Tutarlı bir cevher, fabrika ayarlarını her seferinde değiştirmek gerekmiyor.

Newman Blend (BHP) ve MAC Fines (BHP) küçük primlerle takip ediyor.

Vale'in Brucutu, Itabira ve Carajás cevheri farklı bantta. Carajás yüzde 65 demir içeriğiyle ayrı bir kategori, ton başına 10-20 dolar prim alıyor. Carajás aynı zamanda çok düşük safsızlık içeriyor, bu yüzden DRI ve premium çelik üretimi için aranıyor.

Marka primi ihale piyasasında belirleniyor. Çin'in Şanghay limanından aylık ihaleler yapılıyor. Çelik fabrikaları teklif veriyor, fiyat oluşuyor. Bu primler çelik marjı yüksekken genişliyor, düşükken daralıyor. Çünkü kârlı fabrika kaliteli cevher için fazladan ödemeye razı, zor durumda olan fabrika en ucuzunu arıyor.

Brumadinho 2019, demir cevheri tarihinin sert anı

Ocak 2019. Brezilya'nın Minas Gerais eyaletinde Vale'in Brumadinho atık barajı yıkıldı. 270 kişi öldü. Çevre felaketi tetiklendi. Bu, 2015'teki Mariana baraj felaketinden sonra Vale'in ikinci büyük baraj faciasıydı.

Vale geçici olarak Brumadinho ve birkaç başka atık barajını kapattı. Hızlı çevre denetimi gerekti. Brezilya mahkemeleri benzer yapıdaki "upstream" barajların kapatılmasını emretti. Vale 2019 yıllık üretim hedefini 400 milyon tondan 320 milyon tona düşürdü. 80 milyon ton arz piyasadan çıktı.

Piyasa hafızası. IODEX fiyatı bir hafta içinde ton başına 70 dolardan 85 dolara çıktı. İlk haftaki tepki. Ama asıl şok aylar sonra geldi.

Çin'de demir cevheri stokları azaldı. Çelik fabrikaları kısa vadeli alımları artırdı. IODEX Temmuz 2019'da 125 dolara çıktı. 2011'den beri en yüksek seviye. Vale'in kaybettiği hacim Avustralyalı üreticiler tarafından hemen doldurulamadı, çünkü onlar zaten tam kapasite çalışıyordu.

Brumadinho olayı yapısal bir nokta yarattı. Vale tüm Brezilya tesislerinde güvenlik denetimi yaparken üretim kapasitesinin bir kısmı uzun süre kapalı kaldı. 2020-2021'de fiyat 200 doları aştı. COVID öncesi normalleşmeye gerek kalmadan COVID şokunun kendisi geldi.

Olay bir kez daha hatırlattı. Demir cevheri arzı dört büyük şirkete bağlı. BHP, Rio Tinto, Vale ve FMG. Birinde sorun olursa küresel piyasa sallanıyor. Bu dört şirket deniz ticaretinin yaklaşık yüzde 70'ini kontrol ediyor, yani oligopol yapısı çok belirgin.

Fines, lumps, pellet, ne fark eder

Demir cevheri farklı fiziksel formlarda satılıyor.

Fines en yaygın. Toz halinde, kabaca 6 mm altı. Sintering tesisinde topaklanıp yüksek fırına girer. Küresel ihracatın yüzde 65'i fines.

Lumps daha iri parçalar, 6-30 mm. Sintering atlanabilir, doğrudan yüksek fırına gidebilir. Lump ton başına 5-15 dolar prim alıyor. Çünkü sintering maliyetini ortadan kaldırıyor ve sintering tesisinin hava kirliliği sorununu azaltıyor.

Pellet rafine bir form. Konsantre ve bağlayıcı karıştırılıp pellet topakları yapılıyor. Şaft fırın ve direkt indirgeme tesislerinde (DRI/HBI) kullanılıyor. Pellet en pahalı, ton başına 30-50 dolar prim. Pellet premium denilen ayrı bir fiyat endeksi takip ediliyor.

Vale pellet üretiminde dünya lideri. Tubarão tesisi, Oman pellet plant. Brezilya'nın Carajás cevherinden pellet feed üretip pellet yapıyor. Yeşil çelik geçişi pellet talebini yapısal artıracağı için Vale bu konumunu avantaja çevirmeye çalışıyor.

Çin domestik fiyat ve DCE futures

Çin demir cevherinin yapısal kapısı.

Dalian Commodity Exchange (DCE) 2013'te demir cevheri vadelisi başlattı. Yuan cinsinden, ton başına. DCE kontratı Tianjin CFR fiyatına yakın hareket ediyor. Ama yuan-dolar kuru ve Çin iç stoku farkları zaman zaman ayrışma yaratıyor. DCE çok spekülatif, Çinli bireysel yatırımcılar yoğun işlem yapıyor, bu yüzden zaman zaman fiziki gerçeklikten kopup balon hareketleri çiziyor. Çin düzenleyicisi birkaç kez işlem ücretlerini artırıp spekülasyonu soğutmaya çalıştı.

Singapore Exchange (SGX) demir cevheri swap'ları sunuyor. Dolar cinsinden. Trading house'lar ve büyük çelik üreticileri hedge etmek için SGX'i kullanıyor. SGX uluslararası oyuncuların asıl hedge platformu, DCE ise Çin içi.

Çin port stoku haftalık yayımlanıyor. Yüksek stok (160 milyon ton üzeri) bol arz işareti. Düşük stok (120 milyon ton altı) sıkışma. Stok değişimi DCE ve IODEX fiyatlarını anında etkiliyor. Bu rakam 45 büyük Çin limanındaki cevher yığınlarının uydu ve saha verisiyle takibinden çıkıyor.

Çin çelik talebi ve rebar margin

Demir cevheri talebinin tek motoru çelik. Çelik talebinin asıl motoru Çin gayrimenkulü.

Çin gayrimenkul sektörü 2021'den beri yapısal düşüş içinde. Evergrande, Country Garden ve başkalarının iflası inşaat aktivitesini sertçe vurdu. Çin çelik talebi yapısal olarak düşüyor. İnşaat çeliğin en büyük tüketicisi olduğu için bu düşüş demir cevheri talebini doğrudan baskılıyor.

Çelik fabrikası marj hesabı şöyle. Cevher, kok kömürü ve scrap alınıyor. HRC (sıcak haddelenmiş bobin) ya da rebar (inşaat demiri) satılıyor. Aradaki fark steel margin ya da rebar margin deniyor.

Marj negatife düşünce fabrikalar üretimi kısıyor. Demir cevheri talebi azalıyor. IODEX düşüyor. Negatif marj kalıcı olursa fabrikalar kapanıyor. 2024'te Çin'de küçük EAF (elektrik ark ocak) fabrikaları bu döngüde kapanmaya başladı. Çin hükümeti ayrıca aşırı kapasiteyi kapatma politikası izliyor, bu da cevher talebini uzun vadede sınırlıyor.

Hint ve Afrika alternatifleri

Avustralya ve Brezilya dünya cevher ihracatının yüzde 80'ini yapıyor. Ama yapısal yeni oyuncular geliyor.

Hindistan iç tüketim için cevher üretiyor. Orissa ve Karnataka eyaletleri ana üretici. Hindistan cevheri genelde yüzde 58-62 saflık, ton başına IODEX'e indirim ile satılıyor. Çin alıcısı bunu spot piyasada da çekiyor. Hindistan zaman zaman ihracat vergisi koyup kaldırarak akışı değiştiriyor, kendi çelik sektörünü beslemek için.

Afrika gelecek vaadi. Simandou (Gine), Belinga (Gabon), Mbalam-Nabeba (Kamerun) büyük rezervler. Simandou Rio Tinto ve Çinli ortaklar liderliğinde 2025-2026 arası üretime girmeye hazırlanıyor. Yıllık 60 milyon ton ek arz, kademeli olarak 120 milyon tona çıkacak. Üstelik yüksek kalite, yüzde 65 üzeri. Bu hacmin piyasaya girmesi IODEX yapısını değiştirecek, pek çok analist 2027 sonrası fiyat baskısı bekliyor. Simandou dünyanın en büyük geliştirilmemiş demir cevheri yatağı sayılıyor ve onlarca yıldır politik nedenlerle bekliyordu.

Yeşil çelik geçişi ve DRI

Demir cevheri pazarının yapısal dönüşümü hidrojen kullanımıyla geliyor.

Geleneksel yüksek fırın kok kömürü kullanıyor. CO2 emisyonu ton başına yaklaşık 2 ton. Çelik tek başına küresel CO2 emisyonunun yüzde 7-8'inden sorumlu. Karbon vergisi gelirse maliyet patlıyor, AB'nin CBAM mekanizması bunu zaten başlatıyor.

Alternatif DRI (Direct Reduced Iron) hidrojen ile çalışıyor. Doğal gaz ya da yeşil hidrojen kullanıp pelletten DRI üretiyor. Sonra elektrik ark ocağında çelik. CO2 emisyonu yarıya iniyor (doğal gaz ile), yeşil hidrojen ile sıfıra yaklaşıyor.

DRI tesisleri yüksek kalite pellet istiyor. Yüzde 67 üzeri saflık. Geleneksel yüzde 62 cevher yetmiyor. Pellet pazarına yapısal talep geliyor, ve şu an dünyada bu kalitede cevher kıt. Bu da Carajás ve premium pellet üreticilerini avantajlı konuma taşıyor.

İsveç'in H2 Green Steel, Almanya Salzgitter, ABD Cleveland-Cliffs DRI tesisleri kuruyor. Vale, Anglo American pellet kapasitesi artırıyor. Yeşil çelik bugün hâlâ pahalı, ama karbon fiyatı yükseldikçe ve müşteriler (otomotiv, beyaz eşya) düşük karbonlu çelik talep ettikçe ekonomik hale geliyor.