SAIL

Çelik piyasasını biraz olsun takip eden biri için Hindistan denince akla gelen ilk isimlerden biri Steel Authority of India Limited oluyor, yani kısaca SAIL. Bu şirket sıradan bir çelik üreticisi değil, Hindistan devletinin elinde duran, kuruluşu ülkenin sanayileşme rüyasının ta kendisiyle örtüşen bir dev. Merkezi başkent Yeni Delhi'de. Hissesi ülkenin iki büyük borsasında işlem görüyor, NSE'de SAIL koduyla, BSE'de 500113 numarasıyla. Resmi olarak 1973'te bir çatı şirket biçiminde toplandı ama köklerinin bir kısmı çok daha eskiye, 1950'lerin sonuna uzanıyor. Çünkü SAIL'in bünyesindeki en görkemli fabrikalar, henüz yeni bağımsızlığını kazanmış bir ülkenin kendi çeliğini dökme kararının somut sonuçları. Bir piyasa oyuncusu gözünden bakınca burada gördüğümüz şey bir şirketten çok, koca bir ülkenin sanayi tarihinin yaşayan bir parçası.

Onu özel kılan asıl mesele büyüklüğü kadar arkasındaki devlet iradesi. SAIL özel bir patronun ya da bir ailenin değil, doğrudan Hindistan hükümetinin çoğunluk hissesini elinde tuttuğu bir kamu kuruluşu. Yani sıradan bir şirket gibi yalnızca kar peşinde koşmuyor. Aynı zamanda ülkenin istihdam dengesini, altyapı hamlelerini, hatta ulusal gurur meselesini taşıyan bir araç. İşte bu çifte kimlik onu Hindistan çelik masasının en ağırlıklı ve en tartışmalı oyuncularından biri yapıyor.

Ne iş yapar, zincirde nerede durur

SAIL'in işi en yalın haliyle demir cevherini çeliğe çevirmek ve o çeliği büyük ölçüde Hindistan'ın dev iç pazarına satmak. Ama bu cümlenin altında devasa bir ölçek ve geniş bir ürün yelpazesi yatıyor. Şirket hem uzun ürünler dediğimiz inşaat demiri, ray, profil, kütük gibi kalemleri üretiyor, hem de yassı ürünler dediğimiz sac, levha, rulo gibi otomotiv ve beyaz eşya sanayisinin yuttuğu malzemeleri döküyor. Yani tek bir niş alana sıkışmış değil, çelik zincirinin neredeyse her koluna uzanıyor.

Üretim klasik entegre tesis düzeninde işliyor. Şirket demir cevherini yüksek fırında kok kömürüyle eritip sıvı ham demir elde ediyor, sonra bunu çeliğe dönüştürüyor ve haddehanelerde nihai ürünlere işliyor. O ürünler de bir yerde demiryolu rayına, köprü kirişine, baraj kapağına, savunma sanayisinin özel çeliklerine evriliyor. SAIL özellikle demiryolu rayı üretiminde Hindistan'ın bel kemiği konumunda. Ülkenin devasa tren ağı uzun yıllar büyük ölçüde bu şirketin döktüğü rayların üzerinde yürüdü. Yani SAIL sadece tonajda değil, ülkenin stratejik altyapısında da masada yer tutuyor.

Bağımsızlık sonrası sanayileşmenin çekirdeği

SAIL'in hikayesini anlamak için 1950'lerin sonuna dönmek gerekiyor. Hindistan 1947'de bağımsızlığını kazanmıştı ve önünde dev bir soru duruyordu. Tarıma dayalı, fabrikası az, çoğu sanayi ürününü dışarıdan alan bir ülke nasıl ayakları üzerinde durur. O dönemin liderleri cevabı ağır sanayide buldu. Çelik, bir ülkenin kendi köprüsünü, kendi rayını, kendi makinesini yapabilmesinin ön koşuluydu. Bu yüzden devlet kolları sıvadı ve ülkenin dört bir yanında dev entegre çelik tesisleri kurmaya girişti.

Piyasa hafızası. Hindistan bağımsızlık sonrası sanayileşme stratejisinin çekirdeğine çeliği yerleştirdi ve bunu tek başına yapamayacağını bilerek dışarıdan teknik yardım aldı. Bhilai fabrikası Sovyet yardımıyla, Rourkela fabrikası ise Alman yardımıyla 1950'lerin sonunda kuruldu. Bu tesisler bağımsız Hindistan'ın kendi çeliğini dökme rüyasının ilk somut adımları oldu ve ülkenin ağır sanayisinin temelini attı.

Bu tablonun ilginç tarafı işin Soğuk Savaş dengelerinin tam ortasında dönmesi. Hindistan o yıllarda bağlantısızlık politikası güdüyordu, yani ne tamamen Batı'ya ne tamamen Doğu'ya yaslanıyordu. Çelik fabrikalarının kuruluşu da bunu yansıttı. Bhilai için Sovyetler Birliği'nin mühendisleri geldi, Rourkela için Batı Almanya devreye girdi. Yani Hindistan kendi sanayisini kurarken aynı anda hem Doğu'nun hem Batı'nın teknik birikimini kapısından içeri aldı. Bu fabrikalar yıllar içinde önce ayrı ayrı işletildi, sonra 1973'te SAIL çatısı altında tek bir yapıya bağlandı.

Beş büyük tesisin imparatorluğu

SAIL'i anlamak için bünyesindeki büyük fabrikaları tanımak gerekiyor. Şirketin omurgasını birkaç entegre çelik tesisi oluşturuyor. Bhilai, ülkenin orta kesiminde, uzun yıllar boyunca SAIL'in en verimli ve en çok övünülen fabrikası oldu, özellikle demiryolu rayında ustalaştı. Rourkela, Alman mühendisliğiyle kurulan ve yassı ürünlerde, özel çeliklerde öne çıkan tesis. Bokaro, daha sonra devreye giren ve yassı ürün kapasitesini büyüten dev. Durgapur, ülkenin doğusunda kurulan bir başka köklü fabrika. Bir de IISCO var, eski ve köklü bir çelik işletmesinin SAIL bünyesine katılmasıyla gelen tesis.

Bu fabrikaların ortak özelliği hepsinin entegre tesis olması. Yani cevherden başlayıp nihai ürüne kadar bütün zinciri tek yerde topluyorlar. Şirket böylece hammaddeden ürüne uzanan yolu kendi kontrolünde tutuyor, aradaki halkalarda dışarıya muhtaç kalmıyor. Dezavantajı ise bu devasa tesislerin eski olması ve modernizasyon ihtiyacının sürekli kapıyı çalması. Bazı fırınlar on yıllarca çalıştı, teknolojileri çağ atladıkça geride kaldı. SAIL bu yüzden son yıllarda büyük yatırımlara girişti, eski fırınları yenileriyle değiştirmeye, kapasitesini artırmaya ve verimini yükseltmeye çalıştı. Ama bu dönüşüm hem pahalı hem yavaş, çünkü çalışan bir devi yenilemek sıfırdan kurmaktan çoğu zaman daha zor.

Devletin elindeki dev olmak

SAIL'i özel rakiplerinden ayıran en temel şey sahiplik yapısı. Şirketin çoğunluk hissesi Hindistan hükümetinin elinde. Yani nihai sahibi devlet. Bu durum şirkete bir tür güvenlik ağı sağlıyor ama aynı zamanda onu farklı bir mantıkla çalıştırıyor.

Güç tarafı açık. SAIL sıkıştığında arkasında devletin ağırlığı duruyor. Stratejik bir varlık sayıldığı için kriz dönemlerinde batma korkusu yaşamıyor, kamu bankalarının ve devlet desteğinin yakınında duruyor. Özel bir şirket uzun süre zarar edince iflas masasına oturabilir, SAIL ise ülkenin çelik bağımsızlığının simgesi olduğu için ayakta tutuluyor.

Ama bu kimliğin bedeli de ağır. SAIL salt kar mantığıyla hareket edemiyor. Devlet bir bölgede istihdamı korumak istediğinde, fabrikanın çalışan sayısını piyasa koşullarının gerektirdiğinden yüksek tutması beklenebiliyor. Fiyatlama, yatırım, hatta hangi ürüne ağırlık vereceği gibi kararlarda çoğu zaman ekonomik mantığın yanında siyasi ve sosyal hesaplar da devreye giriyor. İşte SAIL'i okumak isteyen herkesin önce bu gerçeği kabul etmesi gerekiyor. Bu yalnızca bir şirket değil, aynı zamanda devletin elindeki bir sanayi kolu.

İnsan kaynağı şişkinliği ve verim sınavı

SAIL'in en çok konuşulan zayıf karnı çalışan sayısı. Kamu kuruluşu olmanın doğası gereği şirket on yıllar boyunca çok geniş bir kadroyla çalıştı. Bu durum bir dönem istihdam yaratan, bölge ekonomilerini ayakta tutan olumlu bir şeydi. Fabrikaların kurulduğu kasabalar adeta birer SAIL şehrine dönüştü, okuluyla hastanesiyle lojmanıyla. Ama zaman değişti.

Özel sektörün modern, az çalışanla yüksek verim alan tesisleri devreye girince SAIL'in geniş kadrosu rekabet açısından bir yük olmaya başladı. Bir ton çelik başına düşen işçilik maliyeti, yalın çalışan özel rakiplere göre yüksek kaldı. Şirket bu sorunu zaman içinde emekliliklerle, gönüllü ayrılma planlarıyla ve otomasyonla yumuşatmaya çalıştı. Yine de kamu yapısı içinde bu dengeyi kurmak kolay değil, çünkü işten çıkarma hem siyasi hem sosyal açıdan hassas bir konu. İşte bir piyasa oyuncusu SAIL'e bakarken bu kalemi yakından izliyor. Çünkü şirketin kar marjı, çoğu zaman çelik fiyatından önce bu verim denklemine bağlı.

Altyapı döngüsüne bağlı sipariş defteri

SAIL'in kaderini belirleyen en büyük etken Hindistan'ın altyapı iştahı. Şirket büyük ölçüde ülkenin iç pazarına satış yapıyor ve o iç pazarın nabzı doğrudan devletin altyapı hamlelerine bağlı. Hindistan demiryolu ağını genişlettiğinde, yeni köprüler, barajlar, limanlar ve metro hatları kurduğunda SAIL'in sipariş defteri doluyor. Çünkü bu projelerin tükettiği ray, kiriş, profil ve sac büyük ölçüde SAIL'in dökme alanına giriyor.

Bu bağımlılığın iki yüzü var. İyi tarafı şu. Hindistan büyüyen, genç nüfuslu, altyapısı hala tamamlanmamış bir ülke. Yani önünde uzun yıllar sürecek bir inşaat dalgası duruyor. Devlet her yıl yola, demiryoluna ve şehir altyapısına devasa bütçeler ayırıyor ve bu da SAIL gibi yerli üreticilere doğal bir talep yaratıyor. Üstelik kamu projelerinde yerli çeliğe öncelik verme eğilimi, şirkete ek bir koruma sağlıyor.

Zayıf tarafı ise bu döngünün dalgalı olması. Altyapı harcamaları siyasi takvimle, bütçe dengeleriyle ve ekonomik konjonktürle iniyor çıkıyor. Hükümet kemer sıktığında ya da projeler ertelendiğinde sipariş defteri inceliyor ve şirket zorlanıyor. Buna bir de ucuz ithal çelik baskısı ekleniyor. Özellikle Çin'den gelen uygun fiyatlı çelik dünya piyasasına aktığında Hindistan pazarını da etkiliyor ve SAIL fiyatlama gücünü kaybediyor. İşte bu yüzden şirket sık sık ithalata karşı koruma önlemleri ve anti damping vergileri talebiyle gündeme geliyor.

Özel sektörle kıyasıya rekabet

SAIL bir dönem Hindistan çeliğinin neredeyse tek hakimiydi ama o günler geride kaldı. Ülkede son on yıllarda güçlü özel oyuncular yükseldi. Bunlardan bazıları modern, çevik, dünya ölçeğinde yatırım yapan, kendi cevherini de işin içine katan üreticiler. Bu rakipler yeni teknolojiyle kurulmuş tesislerde, daha az çalışanla, daha düşük maliyetle çelik dökünce SAIL'i giderek daha zorlu bir oyun alanına ittiler.

Rekabetin asıl kritik noktası verimlilik ve esneklik. Özel şirketler piyasa daraldığında hızlı karar alıp üretimini kısabiliyor, kar etmeyen ürünü bırakabiliyor. SAIL ise kamu yapısı içinde bu hamleleri çok daha yavaş yapabiliyor. Buna karşılık SAIL'in elinde de güçlü kozlar var. Devlet projelerinde yerli kamu üreticisi olması ona doğal bir öncelik veriyor. Demiryolu rayı gibi stratejik ürünlerde köklü bir tecrübesi ve neredeyse rakipsiz bir konumu var. Bir de kendi demir cevheri madenlerine sahip olması, hammadde maliyetini dengeleyen önemli bir avantaj. Yani özel sektör hız ve verimde önde gitse de SAIL ölçek, stratejik konum ve devlet desteğiyle masada kalmayı sürdürüyor.

Piyasa oyuncusu gözünden SAIL

Bir emtia masasından bakınca SAIL hem bir çelik üreticisi hem de Hindistan ekonomisinin doğrudan bir göstergesi. Şirketin fırınları tam kapasite çalışıyorsa, genelde ülkede altyapı ve sanayi canlı gidiyor demek. Üretimi yavaşlıyorsa, çoğu zaman devletin harcamalarını kıstığı ya da ithal çeliğin pazara yüklendiği bir dönem kapıyı çalıyor. Yani SAIL'in nabzını tutmak, bir bakıma dünyanın en kalabalık ülkelerinden birinin altyapı iştahını okumak.

Şirketin asıl gücü ölçeği, kendi cevherine yakınlığı, stratejik ürünlerdeki köklü konumu ve arkasındaki devlet desteği. Zayıf noktası ise geniş çalışan yapısı, eski tesislerin modernizasyon yükü ve özel sektörün artan rekabet baskısı. En büyük belirsizliği de şu. SAIL salt piyasa mantığıyla değil, devletin sanayi ve istihdam hesaplarıyla hareket ediyor ve bu hesaplar her zaman kar tablosuyla örtüşmüyor. Ama bir şey kesin. Hindistan çeliğini ya da bölgenin demir cevheri talebini anlamak isteyen herkes, gözünü bu kamu devine dikmek zorunda. Çünkü bağımsızlık sonrası sanayileşmenin çekirdeğinde duran bu şirket, attığı her adımla hem kendi geleceğini hem de bir ülkenin sanayi yönünü çiziyor.